Nhiều người dân thường truyền tai nhau cách đun nước rễ cây thuộc chi cói (họ Cói - Cyperaceae, điển hình như củ gấu hay các loài cói khác) để uống nhằm làm mát gan, thông tiểu hoặc chữa chứng tiểu buốt, tiểu rắt. Việc sử dụng các loại cỏ dại, thảo mộc quanh vườn để hỗ trợ bài tiết đã trở thành thói quen lâu đời trong y học cổ truyền.
Tuy nhiên, liệu nước sắc từ phần rễ và thân rễ của loài cây này có thực sự tạo ra tác dụng lợi tiểu rõ rệt như lời đồn? Khi đưa vào phòng thí nghiệm với các mô hình kiểm chứng hiện đại, các bằng chứng khoa học thực nghiệm lại mang đến kết quả bất ngờ, hoàn toàn trái ngược với niềm tin dân gian phổ biến.
Bằng chứng thực nghiệm: Nước sắc rễ cói không gây lợi tiểu
Một thử nghiệm dược lý kinh điển được công bố vào năm 2001 tại Thái Lan đã tiến hành đánh giá tác dụng bài tiết nước tiểu của năm loại thảo dược bản địa thường dùng trị chứng khó tiểu (dysuria) [1]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất từ thân rễ của loài cỏ gấu/cói (Cyperus rotundus) trên chuột cống [1].
Quy trình nghiên cứu so sánh tác động của dịch chiết các loại cây này với thuốc lợi tiểu đối chứng hydrochlorothiazide [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất rễ quả dứa (Ananas comosus) và đu đủ (Carica papaya) liều 10 mg/kg làm tăng lượng nước tiểu rõ rệt (lần lượt đạt 79% và 74% so với thuốc hydrochlorothiazide) [1]. Trái lại, chiết xuất từ thân rễ của loài Cyperus rotundus hoàn toàn thất bại trong việc thể hiện hoạt tính lợi tiểu trên động vật thử nghiệm [1].
Thực nghiệm cho thấy việc dùng thân rễ cây chi này không kích thích quá trình bài niệu hay tăng lượng nước tiểu ở chuột như kỳ vọng của y học bản địa [1]. Tác giả kết luận kinh nghiệm dân gian dùng vị thuốc này trị chứng khó tiểu không đồng nhất với bằng chứng dược lý thực nghiệm [1].
Vì sao dân gian lầm tưởng rễ cói có tác dụng bài niệu?
Mặc dù thử nghiệm xác nhận thân rễ chi cói không có hoạt tính kích thích bài tiết nước tiểu, vị thuốc này vẫn được sử dụng rộng rãi trong các bài thuốc về tiết niệu và tiêu hóa [2, 4]. Nguyên nhân khiến người bệnh cảm thấy dễ chịu có thể đến từ các tác dụng dược lý khác thay vì cơ chế lợi tiểu đơn thuần [1, 2].
Theo các phân tích hóa thực vật, các loài thuộc chi Cyperus rất giàu flavonoid, alkaloid, tannin, glycoside và polyphenol [1, 4]. Các thành phần này đã được chứng minh mang lại đặc tính kháng viêm, giảm đau ngoại biên và điều hòa miễn dịch trong nhiều mô hình thử nghiệm [1, 4].
Nghiên cứu năm 2013 chỉ ra chiết xuất từ Cyperus rotundus giúp giảm đáng kể hiện tượng phù tai do xylene gây ra ở chuột, đồng thời làm giảm số cơn co thắt bụng do acid acetic ở các nồng độ thử nghiệm 50, 150 và 300 microgam/ml [2]. Hoạt tính giảm đau và kháng viêm này có thể xoa dịu cảm giác nóng rát, khó chịu ở đường tiết niệu khi bị viêm nhiễm, khiến người dùng lầm tưởng rằng bài thuốc giúp thông tiểu [1, 2].
Bên cạnh đó, việc người bệnh đun nước sắc uống đồng nghĩa với việc đưa thêm một lượng nước lớn vào cơ thể. Việc uống nhiều nước tự nhiên làm tăng áp lực lọc của thận và tăng số lần đi tiểu, vô tình củng cố niềm tin sai lầm rằng bản thân dược liệu có công năng lợi tiểu.
Lợi ích chuyển hóa và phổ an toàn của chiết xuất chi cói
Dù không chứng minh được công năng lợi niệu, các loài thuộc chi Cyperus lại thể hiện nhiều tiềm năng dược lý khác trên mô hình chuyển hóa và chuyển hóa chất béo [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống Sprague Dawley cho thấy chiết xuất cồn-nước của Cyperus rotundus dùng đường uống với liều 100, 200 và 400 mg/kg/ngày trong 21 ngày đã đảo ngược tình trạng tăng cân do thuốc an thần olanzapine gây ra [3]. Chiết xuất này giúp cải thiện chuyển hóa lipid, ổn định đường huyết thông qua tương tác thụ thể thần kinh và thúc đẩy tiêu hao năng lượng [3].
Về mặt độc tính học, các chiết xuất từ thảo dược này cho thấy độ an toàn sinh học tương đối cao trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1, 4]. Thử nghiệm năm 2013 khẳng định chuột uống chiết xuất Cyperus rotundus ở liều lên tới 300 mg/kg thể trọng không xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc nào [2].
Tương tự, báo cáo năm 2018 đối với loài cùng chi là Cyperus conglomeratus ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) đường uống vượt mức 4000 mg/kg [4]. Thử nghiệm bán trường diễn trên chuột dùng liều 1000 mg/kg liên tục suốt 15 ngày cũng không gây biến đổi hay tổn thương chức năng gan và thận [4].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu khẳng định chiết xuất chi cói không có tác dụng lợi tiểu đều được thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột cống) [1]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để đánh giá sâu hơn về tốc độ lọc cầu thận hoặc khả năng bài tiết các chất điện giải khi uống nước sắc rễ cây này [1].
Hơn nữa, các thử nghiệm dược lý thực nghiệm mới chỉ khảo sát dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa hoặc phân đoạn nhất định trong môi trường phòng thí nghiệm [1, 2, 3]. Điều này có sự khác biệt lớn so với cách thức người dân tự đun nấu nước sắc thô tại nhà, nơi nồng độ hoạt chất thay đổi phụ thuộc vào nguồn gốc cây trồng, thổ nhưỡng và thời gian đun.
Tuyệt đối không thể đánh đồng các tác dụng chuyển hóa hay kháng viêm trong phòng thí nghiệm thành lời khẳng định về việc chữa khỏi bệnh lý thận hay đường tiết niệu trên người [1, 3, 4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược chi cói
Sai lầm phổ biến nhất là việc người dân tự ý sử dụng nước sắc rễ cói thay thế hoàn toàn cho thuốc lợi tiểu được bác sĩ kê đơn để điều trị các bệnh mạn tính nguy hiểm như suy tim, xơ gan cổ trướng hay phù do suy thận. Việc sử dụng dược liệu không có công năng bài niệu thực sự sẽ khiến dịch ứ trệ nghiêm trọng trong cơ thể, dẫn đến biến chứng đe dọa tính mạng [1].
Nhiều người cũng tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn vô điều kiện nên dùng uống thay nước lọc quanh năm. Dù thử nghiệm ngắn hạn cho thấy thảo mộc có độ an toàn khá tốt ở liều quy định, việc lạm dụng kéo dài dạng nước sắc thô chưa kiểm chuẩn vẫn tiềm ẩn nguy cơ tích tụ tạp chất hoặc gây mất cân bằng nội môi [1, 4].
Quan niệm cho rằng nước rễ cói giúp đào thải nhanh độc tố qua đường tiểu cũng là một ngộ nhận không có cơ sở khoa học, xuất phát từ việc nhầm lẫn giữa lượng nước uống vào và hoạt tính dược lý của cây [1].
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy thận tiến triển không nên tự ý uống nước rễ cói với mục đích cải thiện chức năng tiểu tiện. Việc dùng thảo mộc khi thận đã suy yếu có thể làm rối loạn cân bằng điện giải và tích tụ dịch [1].
Người đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu như thuốc lợi tiểu nhóm thiazide, thuốc tim mạch, hoặc thuốc hạ huyết áp cần tuyệt đối tránh kết hợp tự ý vì có thể gây tương tác không kiểm soát [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ dạng nước sắc thảo dược nào từ rễ cây này để đảm bảo an toàn tối đa.
Ứng dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người dân không nên sử dụng nước sắc rễ cây thuộc chi cói như một giải pháp điều trị chứng bí tiểu hay phù nề [1]. Nếu có nhu cầu dùng như một thức uống thảo mộc dân dã hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm đau, cần sử dụng với lượng vừa phải, không đun quá đặc và không uống liên tục thay nước lọc hàng ngày [1, 4].
Khi gặp các triệu chứng bất thường như tiểu buốt, tiểu khó, tiểu ra máu hoặc phù chân, biện pháp quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán nguyên nhân chính xác. Nước thảo mộc không thể thay thế cho chỉ định điều trị và thuốc kê đơn của bác sĩ [1].
