Nhiều người thường nghĩ bệnh gút chỉ tìm đến những ai thường xuyên uống bia rượu hoặc ăn quá nhiều nội tạng động vật, thịt đỏ và hải sản. Ít ai ngờ rằng một thói quen tưởng chừng vô hại như uống nước ngọt, nước ngọt có ga hay nước trái cây đóng chai hằng ngày lại là tác nhân âm thầm kích hoạt cơn đau gút dữ dội. Nhiều bệnh nhân kiêng khem đạm động vật rất nghiêm ngặt nhưng bệnh vẫn tái phát, nguyên nhân chính nằm ở lượng đường công nghiệp nạp vào mỗi ngày.

Thủ phạm đứng sau nghịch lý này là đường fructose, thành phần chính trong đường mía (sucrose) và xi-rô ngô hàm lượng fructose cao (HFCS) dùng rộng rãi trong đồ uống ngọt đóng chai. Khác với đường glucose, fructose tại gan tạo ra một quá trình chuyển hóa đặc thù làm tăng vọt lượng axit uric nội sinh mà không cần đến nguồn purin từ thịt hay rượu bia [1]. Việc hiểu rõ mối liên hệ giữa nước ngọt và bệnh gút sẽ giúp bạn chủ động phòng ngừa những đợt viêm khớp cấp tính không đáng có.

Cơ chế gan cạn kiệt năng lượng và giải phóng axit uric

Khác với glucose được hầu hết tế bào khắp cơ thể sử dụng nhờ hormone insulin, fructose sau khi hấp thu từ ruột sẽ được đưa thẳng về gan để chuyển hóa [1]. Tại gan, enzyme fructokinase lập tức gắn nhóm phosphate vào đường fructose mà không có cơ chế tự kiểm soát hãm lại.

Quá trình này ngốn lượng lớn năng lượng tế bào dạng ATP trong thời gian rất ngắn. Lượng phosphate tự do giảm sút, kéo theo sự tích tụ ồ ạt của hợp chất AMP (adenosine monophosphate). Cơ thể buộc phải kích hoạt con đường dị hóa nucleotide purin để phân giải lượng AMP dư thừa này.

Kết quả cuối cùng của chuỗi phân giải purin nội sinh đó là axit uric được tạo ra ồ ạt trong máu [1]. Nói cách khác, dù đồ uống ngọt không chứa purin từ thịt hay cá, đường fructose vẫn kích thích chính các tế bào trong cơ thể tự phá vỡ năng lượng dự trữ để sinh ra axit uric với tốc độ chóng mặt.

Nước ngọt và rủi ro bệnh gút: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Mối liên hệ giữa đồ uống chứa đường và bệnh gút đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn.

Dữ liệu từ khảo sát dinh dưỡng và sức khỏe quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) cho thấy người uống 1 đến 3,9 khẩu phần đồ uống có đường mỗi ngày bị tăng nồng độ axit uric thêm 0,33 mg/dL (khoảng tin cậy 95% [CI], 0,11 đến 0,73) so với người không dùng sau khi đã hiệu chỉnh chế độ ăn, tổng năng lượng, tuổi tác, giới tính, thuốc men, huyết áp và chức năng lọc cầu thận [2]. Tỷ suất chênh (OR) mắc chứng tăng axit uric máu ở nhóm dùng mức độ vừa phải này là 1,51 (p xu hướng = 0,003) [2]. Khảo sát cũng chỉ ra nam giới gia tăng axit uric máu rõ rệt khi lượng đường bổ sung hoặc đồ uống có đường trong khẩu phần ăn tăng lên [2].

Các nghiên cứu thuần tập tiến cứu cũng đưa ra kết quả tương đồng. Những người tiêu thụ từ 2 khẩu phần đồ uống có đường trở lên mỗi ngày đối mặt với nguy cơ mắc gút tăng cao (nguy cơ tương đối RR 1,85; 95% CI, 1,08 đến 3,16) so với người uống dưới 1 lần mỗi tháng [2]. Nam giới thuộc nhóm tiêu thụ fructose cao nhất (1/5 cao nhất) có nguy cơ mắc bệnh gút cao gấp đôi nhóm thấp nhất (RR 2,02; 95% CI, 1,49 đến 2,75) sau khi đã hiệu chỉnh tổng lượng carbohydrate nạp vào [2].

Tại nghiên cứu Nurses' Health Study thực hiện trên 78.906 phụ nữ theo dõi suốt 22 năm (1984-2006) không có tiền sử gút ban đầu, các nhà khoa học đã ghi nhận 778 ca mắc gút mới [3]. So với người uống dưới 1 khẩu phần mỗi tháng, nguy cơ tương đối mắc gút đa biến là 1,74 (95% CI, 1,19 đến 2,25) đối với nhóm uống 1 khẩu phần mỗi ngày và tăng lên 2,39 (95% CI, 1,34 đến 4,26) đối với người uống từ 2 khẩu phần mỗi ngày trở lên (p xu hướng < 0,001) [3]. Chênh lệch nguy cơ tuyệt đối tương ứng lần lượt là 36 và 68 ca trên 100.000 người-năm [3]. Nhóm phụ nữ có lượng tiêu thụ fructose ở nhóm 1/5 cao nhất cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 62% so với nhóm thấp nhất (RR 1,62; 95% CI, 1,20 đến 2,19; p xu hướng = 0,004) [3], [2].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 trên 3 nghiên cứu tiến cứu gồm 154.289 người tham gia và 1.761 ca bệnh gút ghi nhận tiêu thụ đồ uống có đường liên quan bất lợi đến bệnh gút với RR đạt 2,08 (95% CI, 1,40 đến 3,08) khi so sánh nhóm tiêu thụ cao nhất với thấp nhất [4]. Năm 2023, một nghiên cứu tổng quan dạng umbrella review dựa trên 7 nghiên cứu thuần tập khẳng định cứ tăng 1 khẩu phần đồ uống ngọt mỗi ngày thì cân nặng tăng 0,22 kg trong 1 năm (WMD 0,22; 95% CI, 0,09 đến 0,34) [5]. Nhóm tiêu thụ đồ uống ngọt cao nhất có nguy cơ mắc gút cao hơn 35% (RR 1,35; 95% CI, 1,18 đến 1,55) và nguy cơ tăng axit uric máu cao hơn 35% (RR 1,35; 95% CI, 1,19 đến 1,52) [5].

Tiêu thụ đồ uống ngọt nhiều còn làm tăng nồng độ axit uric huyết thanh trung bình thêm 0,18 mg/dL (WMD 0,18; 95% CI, 0,11 đến 0,25) [5]. Mức tiêu thụ fructose cao nhất cũng làm tăng nguy cơ gút (RR 1,62; 95% CI, 1,28 đến 2,03) và tăng axit uric máu (OR 1,85; 95% CI, 1,66 đến 2,07) [5]. Ngoài ra, tổng quan này còn nhận thấy việc dùng nhiều đồ uống ngọt làm giảm mỡ máu có lợi HDL-cholesterol ở các nghiên cứu tại Mỹ (WMD -2,85 mg/dL), làm tăng mỡ máu xấu LDL-cholesterol (WMD 1,21 mg/dL) và giảm cholesterol toàn phần (WMD -2,49 mg/dL) [5]. Lịch sử tiêu thụ đường sucrose và fructose toàn cầu đã gia tăng đột biến từ năm 1800, kéo theo các mối lo ngại về chuyển hóa lipid, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường và bệnh gút [6].

Đồ uống ăn kiêng và nước ép trái cây có an toàn?

Nhiều người chọn chuyển sang nước ngọt ăn kiêng (diet soft drinks) hoặc nước ép trái cây tự nhiên để mong giảm bớt tác hại. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy sự khác biệt rất rõ rệt giữa hai nhóm đồ uống này.

Trong nghiên cứu kéo dài 22 năm trên phụ nữ, nước ngọt ăn kiêng dùng chất tạo ngọt nhân tạo không cho thấy mối liên quan nào với nguy cơ mắc bệnh gút (p xu hướng = 0,27) [3]. Điều này cho thấy rủi ro khởi phát gút thực sự bắt nguồn từ đường fructose chứ không phải do chất tạo màu hay khí ga trong nước ngọt [3].

Ngược lại, nước cam và nước ép trái cây nói chung lại tiềm ẩn rủi ro đáng kể vì chúng chứa hàm lượng đường fructose tự nhiên rất cô đặc [3], [4]. So với người uống dưới 1 khẩu phần mỗi tháng, phụ nữ uống 1 khẩu phần nước cam mỗi ngày có nguy cơ mắc gút tăng 41% (RR 1,41; 95% CI, 1,03 đến 1,93) và uống từ 2 khẩu phần trở lên có nguy cơ tăng đến 142% (RR 2,42; 95% CI, 1,27 đến 4,63; p xu hướng = 0,02), với chênh lệch nguy cơ tuyệt đối lần lượt là 14 và 47 ca trên 100.000 người-năm [3].

Phân tích gộp năm 2019 cũng chỉ ra nước ép trái cây làm tăng nguy cơ mắc gút với RR là 1,77 (95% CI, 1,20 đến 2,61) [4]. Điều thú vị là ăn trái cây nguyên quả lại không làm tăng nguy cơ mắc gút (RR 0,85; 95% CI, 0,63 đến 1,14) [4]. Nguyên nhân là trái cây tươi chứa nhiều chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu fructose tại ruột, không gây quá tải cho gan như dạng nước ép [4].

Trọng lượng cơ thể và gen: Yếu tố khuếch đại rủi ro

Tác động tiêu cực của nước ngọt đối với nồng độ axit uric và nguy cơ gút không diễn ra đồng đều ở mọi đối tượng mà bị chi phối mạnh mẽ bởi chỉ số khối cơ thể (BMI) và yếu tố di truyền [7], [8].

Nghiên cứu trên 12.870 người cho thấy thói quen uống nước ngọt kéo dài làm tăng axit uric huyết thanh rõ rệt ở nhóm có BMI cao (>= 25 kg/m2), trong khi không ghi nhận mối liên quan này ở nhóm có BMI bình thường (< 25 kg/m2) với Pdifference = 3,6 x 10^-3 [7]. Tương tự, khảo sát trên 2.578 người ghi nhận việc uống nhiều nước ngọt kéo dài làm tăng tỷ lệ mắc gút ở người có BMI cao nhưng không xảy ra ở nhóm BMI thấp (Pdifference = 0,012) [7].

Khi thử nghiệm nạp fructose cấp tính trên 76 người trong 180 phút, cả hai nhóm thể trạng đều bị tăng nồng độ axit uric máu cấp tính (Pinteraction = 0,99) [7]. Tuy nhiên, phản ứng bài tiết axit uric qua thận (FEUA) lại khác biệt hoàn toàn (Pinteraction < 0,0001): nhóm BMI bình thường tăng đào thải axit uric qua thận sau 120 và 180 phút, trong khi nhóm có BMI cao lại bị sụt giảm bài tiết axit uric ngay từ phút thứ 60 [7]. Điều này khiến người thừa cân, béo phì đối mặt nguy cơ tăng axit uric kéo dài và khó đào thải hơn sau khi uống đồ ngọt [7].

Yếu tố gen vận chuyển axit uric SLC2A9 cũng đóng vai trò then chốt. Nghiên cứu trên 1.634 người New Zealand và 7.075 người từ nghiên cứu ARIC cho thấy tiêu thụ đồ uống ngọt làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút [8]. Tỷ suất chênh (OR) khi uống 4 cốc đồ uống ngọt mỗi ngày so với không uống là 6,89 (p = 0,045) ở người da trắng New Zealand; 5,19 (p = 0,010) ở người Maori và 2,84 (p = 0,043) ở người dân đảo Thái Bình Dương [8]. Đáng chú ý, mỗi khẩu phần đồ uống ngọt tăng thêm mỗi ngày ở người mang alen bảo vệ của gen SLC2A9 lại làm tăng 15% nguy cơ mắc gút (p = 0,078), so với mức tăng 12% ở người không mang alen này (p = 0,002) [8]. Lượng đường đơn từ nước ngọt dường như đã làm vô hiệu hóa tác dụng bảo vệ tự nhiên của gen này đối với quá trình bài tiết axit uric tại thận [8].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học và cơ chế sinh học cho thấy mối liên hệ rõ ràng, y văn cũng ghi nhận những giới hạn nhất định cần được xem xét khách quan.

Một phân tích gộp về các thử nghiệm can thiệp bổ sung fructose có đối chứng ở người đái tháo đường và không đái tháo đường cho thấy: chế độ ăn đẳng calo (isocaloric - thay thế tinh bột khác bằng fructose nhưng giữ nguyên tổng năng lượng) không làm thay đổi nồng độ axit uric máu [2]. Axit uric chỉ thực sự tăng vọt khi can thiệp ở chế độ ăn dư thừa năng lượng (hypercaloric - lượng fructose cao gấp đôi bách phân vị thứ 95) [2].

Điều này gợi ý rằng axit uric tăng một phần có thể do sự cộng hưởng từ tình trạng dư thừa năng lượng tổng thể chứ không đơn thuần chỉ do bản thân phân tử fructose [2], [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 cũng xếp mức độ chắc chắn của bằng chứng về đồ uống có đường ở mức trung bình (moderate certainty), trong khi bằng chứng đối với nước ép trái cây và việc ăn trái cây nguyên quả vẫn ở mức rất thấp (very low certainty) [4]. Nghiên cứu trên phụ nữ cũng lưu ý rằng dù nguy cơ tương đối tăng cao, đóng góp của nước ngọt vào gút trong dân số nữ nhìn chung ở mức khiêm tốn do tỷ lệ mắc bệnh tự nhiên ở phụ nữ khá thấp [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng với đồ uống chứa fructose?

Từ các bằng chứng khoa học, việc cắt giảm đường fructose trong thực đơn hằng ngày là ưu tiên hàng đầu cho các nhóm đối tượng sau:

  • Người đã được chẩn đoán mắc bệnh gút hoặc có tiền sử tăng axit uric máu: Việc nạp fructose dễ kích hoạt cơn viêm khớp cấp tính do gan tăng dị hóa purin nội sinh [1].
  • Người thừa cân, béo phì (BMI >= 25 kg/m2): Thận của nhóm người này giảm khả năng bài tiết axit uric khi nạp fructose cấp tính, dẫn đến lắng đọng tinh thể urat nhanh hơn [7].
  • Người mắc hội chứng chuyển hóa, tiền đái tháo đường, tăng huyết áp: Đồ uống ngọt làm tăng nguy cơ mắc đồng thời gút, huyết áp và đái tháo đường [1], [6].
  • Người có tiền sử gia đình mắc bệnh gút: Thói quen uống nước ngọt có thể làm mất đi hiệu ứng bảo vệ tự nhiên của các biến thể gen điều hòa axit uric [8].

Lưu ý rằng việc điều chỉnh chế độ ăn uống không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc hạ axit uric máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có bất kỳ thay đổi lớn nào trong sinh hoạt hằng ngày.

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ khớp xương

Để hạn chế nguy cơ bùng phát bệnh gút từ đường fructose mà vẫn duy trì lối sống lành mạnh, bạn nên áp dụng các thói quen sau:

  • Cắt giảm tối đa đồ uống có đường: Loại bỏ dần nước ngọt có ga, trà sữa, trà đóng chai nhiều đường và nước tăng lực ra khỏi thực đơn [1].
  • Ưu tiên ăn trái cây tươi thay vì uống nước ép: Nước cam hay nước ép hoa quả chứa hàm lượng fructose cô đặc gây tăng nguy cơ gút [3], [4]. Hãy ăn hoa quả nguyên múi, nguyên quả để tận dụng chất xơ làm chậm hấp thu đường [4].
  • Lựa chọn đồ uống lành mạnh thay thế: Nước lọc, nước khoáng không đường là lựa chọn tối ưu giúp thận đào thải axit uric hiệu quả.
  • Đọc kỹ nhãn dinh dưỡng thực phẩm: Hạn chế các sản phẩm chế biến sẵn có thành phần là xi-rô ngô hàm lượng fructose cao (HFCS) hoặc đường sucrose bổ sung [8], [6].

Bệnh gút không chỉ bắt nguồn từ những bữa tiệc ê hề rượu thịt mà còn ẩn nấp sau những ly nước ngọt tưởng như vô hại. Kiểm soát lượng đường fructose nạp vào cơ thể, duy trì cân nặng hợp lý và uống đủ nước là chìa khóa đơn giản nhưng hiệu quả giúp bạn bảo vệ khớp xương và nâng cao sức khỏe chuyển hóa toàn diện [7], [5].