Nhiều người bất ngờ khi cầm kết quả xét nghiệm máu thấy nồng độ axit uric vượt ngưỡng bình thường, dù bản thân chưa từng bị sưng đau ở các khớp ngón chân hay mắt cá. Tâm lý hoang mang thường khiến họ lập tức áp dụng chế độ kiêng khem khắc nghiệt: cắt bỏ hoàn toàn đạm, không dám ăn thịt cá, chỉ ăn rau củ qua ngày vì sợ bệnh gút tấn công.
Liệu việc bóp nghẹt khẩu phần ăn như vậy có thực sự cần thiết và đúng khoa học? Câu trả lời từ các hướng dẫn y khoa hiện hành là: Không cần ăn kiêng ngặt nghèo cực đoan, nhưng người bệnh bắt buộc phải điều chỉnh lối sống có mục tiêu và khoa học.
Hiểu đúng về tăng axit uric máu không triệu chứng
Tăng axit uric máu không triệu chứng được xác định khi nồng độ axit uric trong huyết thanh vượt quá 6,2 mg/dl ở nữ giới và trên 7 mg/dl ở nam giới [1]. Điểm mấu chốt là tại thời điểm xét nghiệm, cơ thể hoàn toàn chưa xuất hiện các đợt viêm khớp cấp tính, nốt tophi hay tình trạng sỏi thận [1].
Axit uric là sản phẩm tạo thành từ quá trình thoái hóa purine trong cơ thể [1]. Khi lượng axit uric vượt quá ngưỡng hòa tan, tinh thể monosodium urate có thể hình thành và lắng đọng tại màng hoạt dịch khớp, gây ra phản ứng viêm dữ dội mà y học gọi là cơn gút cấp [1]. Tuy nhiên, không phải ai có chỉ số axit uric cao cũng sẽ tự động phát triển thành bệnh gút [1].
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần nhịn ăn triệt để mọi thực phẩm chứa purine là giải quyết được vấn đề. Thực tế, axit uric nội sinh do cơ thể tự tổng hợp chiếm phần lớn, chỉ một phần nhỏ bắt nguồn từ thức ăn nạp vào. Việc cắt giảm toàn bộ dinh dưỡng đột ngột không chỉ làm suy nhược cơ thể mà còn không giải quyết được căn nguyên chuyển hóa phức tạp bên trong.
Hơn nữa, nồng độ axit uric tăng cao nằm ở trung tâm của mạng lưới chuyển hóa liên quan đến hiện tượng stress oxy hóa, phản ứng viêm mạn tính, tình trạng kháng insulin và sự kích hoạt hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) [1]. Do đó, cách tiếp cận đúng đắn là sửa đổi lối sống toàn diện thay vì tự bỏ đói bản thân.
Bằng chứng từ can thiệp lối sống: Thay đổi nhỏ, hiệu quả lớn
Các hướng dẫn quản lý bệnh gút và tăng axit uric máu đều khuyến nghị người bệnh nên ưu tiên can thiệp lối sống trước khi cân nhắc dùng thuốc [2]. Y văn đã ghi nhận những nghiên cứu can thiệp cụ thể chứng minh hiệu quả của việc điều chỉnh chế độ ăn hợp lý ở nhóm đối tượng này.
Tại Nhật Bản, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2023 đã theo dõi 33 đối tượng (gồm 24 nam và 9 nữ) có tăng axit uric máu không triệu chứng [2]. Những người tham gia được hướng dẫn tư vấn chế độ ăn uống trong vòng 6 tháng dựa trên 4 nguyên tắc cốt lõi: ngăn ngừa việc tiêu thụ quá mức purine, ngăn ngừa dung nạp quá mức đường fructose, hạn chế uống rượu bia và uống đủ nước mỗi ngày [2]. Riêng những người thừa cân, béo phì được tư vấn thêm về mức năng lượng nạp vào phù hợp [2].
Sau 6 tháng can thiệp, kết quả cho thấy nồng độ axit uric trong huyết thanh (S-UA) của các đối tượng giảm đáng kể so với ban đầu [2]. Đồng thời, lượng nước uống vào và thể tích nước tiểu trong 24 giờ tăng lên rõ rệt [2]. Lượng axit uric bài tiết trong nước tiểu (U-UA) giảm xuống, trong khi tỷ lệ bài tiết phân đoạn axit uric qua thận (FEUA) tăng cao hơn hẳn mốc ban đầu [2]. Các thay đổi trong chức năng thận (creatinine huyết thanh, độ lọc cầu thận ước tính eGFR và FEUA) có mối liên quan đáng kể với mức giảm nồng độ axit uric máu [2]. Nghiên cứu kết luận rằng việc tư vấn chế độ ăn đúng khuyến cáo là biện pháp hiệu quả giúp hạ axit uric mà chưa cần dùng đến thuốc [2].
Một thử nghiệm sơ bộ khác công bố năm 2014 đã đánh giá tác động của chế độ ăn Địa Trung Hải đối với bệnh nhân tăng axit uric máu không triệu chứng [3]. Nghiên cứu bắt đầu với 12 bệnh nhân ngoại trú được lập chương trình ăn uống riêng biệt theo mô hình Địa Trung Hải, đo chỉ số khối cơ thể (BMI), nồng độ axit uric và mỡ máu định kỳ hàng tháng trong 3 tháng đầu và ở tháng thứ 6 [3].
Dù có 6 bệnh nhân bỏ cuộc (tỷ lệ bỏ cuộc 50%), 6 người hoàn thành đủ 6 tháng vẫn duy trì mức BMI không đổi (trung bình 31,46, thuộc nhóm béo phì độ 1) [3]. Đáng chú ý, nồng độ axit uric máu trung bình từ mức ban đầu là 9,12 mg/dl đã giảm 20% chỉ sau tháng đầu tiên, xuống còn 6,92 mg/dl [3]. Ở các mốc tháng thứ 2, thứ 3 và thứ 6, chỉ số này tiếp tục duy trì ổn định lần lượt là 6,32 mg/dl, 6,1 mg/dl và 6,4 mg/dl [3]. Tác dụng hạ axit uric của chế độ ăn Địa Trung Hải diễn ra nhanh chóng ngay trong tháng đầu và kéo dài suốt thời gian can thiệp, cho thấy đây là một giải pháp an toàn, tiết kiệm chi phí để kiểm soát ban đầu [3].
Hướng dẫn điều trị: Khi nào cần dùng thuốc?
Theo tổng quan y khoa năm 2021, người tăng axit uric máu không có triệu chứng không bắt buộc phải điều trị bằng các nhóm thuốc hạ axit uric [4]. Ở nhóm này, việc áp dụng các biện pháp thay đổi lối sống như tăng cường tập luyện thể dục, điều chỉnh dinh dưỡng và giảm lượng rượu bia tiêu thụ là đủ để kiểm soát nồng độ axit uric trong máu [4]. Thuốc can thiệp chỉ đặt ra khi người bệnh chuyển sang giai đoạn có triệu chứng lâm sàng như viêm khớp gút, sỏi thận hoặc bệnh thận do axit uric [4].
Các nhóm thuốc hạ axit uric phổ biến hiện nay gồm thuốc ức chế xanthine oxidase (làm giảm sản xuất axit uric), thuốc ức chế URAT1 (làm tăng bài xuất qua thận), thuốc uricase (thúc đẩy thủy phân chuyển hóa axit uric) và các dẫn xuất non-purine analog [4]. Ngoài ra, việc dùng các thuốc hạ axit uric tác dụng trực tiếp ở người tăng axit uric không triệu chứng có bệnh tim mạch đi kèm vẫn chưa chứng minh được lợi ích rõ ràng [1]. Trái lại, việc tuân thủ các phác đồ điều trị bệnh lý tim mạch theo khuyến cáo sẵn có vừa giúp hạ axit uric vừa làm giảm biến cố tim mạch [1]. Bác sĩ cần đánh giá định kỳ nồng độ axit uric và triệu chứng lâm sàng trước khi bắt đầu hoặc gia hạn đơn thuốc [1].
Tuy nhiên, bức tranh điều trị vẫn có những góc nhìn khác nhau giữa các khu vực. Bản cập nhật năm 2025 của Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng axit uric máu và gút của Trung Quốc đưa ra khuyến cáo cân nhắc dùng febuxostat như một lựa chọn đầu tay cho người tăng axit uric không triệu chứng thuộc nhóm nguy cơ cao, đồng thời lưu ý thận trọng khi dùng cho phụ nữ có thai và cho con bú [5]. Hướng dẫn này cũng chỉ ra việc hạ axit uric cần cá nhân hóa theo từng thể bệnh sinh lý, duy trì nồng độ urate trong máu từ 180 đến 300 micromol/L đối với bệnh nhân gút mạn tính, và ưu tiên kiềm hóa nước tiểu bằng muối citrate hơn là natri bicarbonate nếu độ pH nước tiểu dưới 6,0 [5].
Chính sự khác biệt quan điểm giữa trường phái thấp khớp học (dựa trên tiến triển sinh lý bệnh) và trường phái nội khoa tổng quát (dựa trên gánh nặng lâm sàng và lợi ích trực tiếp của người bệnh) đã dẫn đến việc chỉ định dùng thuốc hạ axit uric bừa bãi ở nhiều nơi [6]. Một khảo sát tại Saudi Arabia ghi nhận gần một nửa số bác sĩ chăm sóc ban đầu thừa nhận sẽ kê đơn thuốc hạ axit uric ngay cả khi người bệnh chưa hề có triệu chứng [6].
Mối liên hệ với các bệnh lý tim mạch và chuyển hóa
Tăng axit uric máu không đơn thuần là câu chuyện của khớp xương. Chỉ số này có mối liên hệ liên tục với các bệnh lý như tăng huyết áp và bệnh thận mạn tính (CKD), đồng thời ảnh hưởng đến nguy cơ gặp phải các biến cố tim mạch bất lợi [1].
Nồng độ axit uric cao cảnh báo sự gia tăng nguy cơ mắc đái tháo đường hoặc hội chứng chuyển hóa, từ đó có thể dẫn đến tăng huyết áp và bệnh tim mạch [7]. Axit uric huyết thanh tăng cao không chỉ đi kèm hàng loạt yếu tố nguy cơ tim mạch mà còn liên quan mật thiết đến việc gia tăng tỷ lệ tử vong do tim mạch trong cộng đồng và ở bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim cấp [7]. Trong bối cảnh nhồi máu cơ tim, axit uric cao còn gắn liền với phản ứng viêm gia tăng [7].
Mặc dù axit uric có liên quan chặt chẽ với đột quỵ thiếu máu cục bộ, xơ vữa động mạch và suy giảm chức năng mạch máu [4], giới khoa học hiện vẫn chưa khẳng định chắc chắn liệu tăng axit uric có phải là nguyên nhân trực tiếp gây tổn thương hay chỉ là một dấu hiệu cảnh báo đi kèm [1]. Do đó, mục tiêu trước mắt của người có axit uric cao nhưng chưa đau khớp là kiểm soát tổng thể các yếu tố chuyển hóa thông qua thói quen sống lành mạnh.
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "cứ axit uric cao là phải nhịn ăn thịt tuyệt đối". Chế độ ăn kiêng hà khắc, thiếu hụt chất đạm kéo dài dễ khiến cơ thể suy nhược, teo cơ, suy giảm miễn dịch mà chỉ số axit uric đôi khi không giảm như kỳ vọng. Bằng chứng cho thấy việc duy trì một chế độ ăn cân đối như mô hình Địa Trung Hải vẫn giúp giảm 20% lượng axit uric sau 1 tháng mà không cần cắt giảm năng lượng cực đoan [3].
Hiểu lầm thứ hai là xem nhẹ tác hại của nước ngọt. Rất nhiều người kiêng thịt đỏ rất kỹ nhưng lại uống nhiều nước ngọt đóng chai, nước tăng lực hay nước ép hoa quả ngọt. Đường fructose công nghiệp trong các loại đồ uống này kích thích trực tiếp quá trình phân hủy ATP thành AMP tại gan, làm gia tăng sản sinh axit uric nội sinh [2]. Ngăn ngừa dư thừa fructose là một trong bốn trụ cột ăn uống quan trọng hàng đầu [2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng không đau khớp thì không cần đi khám. Mặc dù không cần uống thuốc bừa bãi khi chưa có triệu chứng [4], việc theo dõi định kỳ là bắt buộc để phát hiện sớm các tổn thương âm thầm tại thận hoặc nguy cơ biến chứng tim mạch [3, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải tất cả người tăng axit uric máu đều có nguy cơ giống nhau. Những người cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao bao gồm:
Người có bệnh thận mạn tính hoặc chức năng lọc của thận suy giảm. Khi thận giảm khả năng bài xuất, nồng độ axit uric dễ tích tụ ở ngưỡng rất cao, làm tăng nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu [1, 7].
Người mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì, đái tháo đường hoặc tăng huyết áp. Ở nhóm này, axit uric cao làm tăng nặng thêm phản ứng viêm và nguy cơ biến chứng mạch máu [5, 7].
Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đang mang thai hoặc cho con bú. Nếu thuộc trường hợp đặc biệt cần dùng thuốc can thiệp hạ axit uric như febuxostat, việc dùng thuốc phải hết sức cẩn trọng và có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ [5].
Hướng dẫn áp dụng lối sống khoa học mỗi ngày
Thay vì tự đặt mình vào một chế độ ăn uống khắc khổ, người có axit uric cao chưa đau khớp nên thực hiện đúng các khuyến cáo can thiệp hành vi đã được kiểm chứng:
Kiểm soát nguồn nạp purine ở mức vừa phải: Hạn chế ăn quá nhiều nội tạng động vật, các loại thịt đỏ sẫm màu hoặc hải sản giàu purine trong một bữa ăn [2]. Không cần cắt bỏ hoàn toàn đạm mà hãy ưu tiên bổ sung nguồn đạm trắng hoặc đạm thực vật.
Cắt giảm tối đa đường ngọt và nước ngọt: Hạn chế các loại thực phẩm chứa đường siro bắp có hàm lượng fructose cao, bánh kẹo ngọt và nước giải khát đóng chai [2].
Hạn chế nghiêm ngặt rượu bia: Rượu bia vừa làm tăng sinh axit uric vừa ức chế sự bài tiết của thận [1, 8]. Việc giảm tiêu thụ rượu bia mang lại lợi ích hạ axit uric trực tiếp [4].
Uống đủ nước mỗi ngày: Đảm bảo lượng nước nạp vào cơ thể để duy trì thể tích nước tiểu đầy đủ, hỗ trợ thận tăng bài xuất phân đoạn axit uric ra ngoài [2]. Bệnh nhân có pH nước tiểu dưới 6,0 cần tham khảo ý kiến bác sĩ về việc kiềm hóa nước tiểu bằng muối citrate [5].
Quản lý cân nặng và vận động hợp lý: Với người thừa cân, cần điều chỉnh tổng năng lượng nạp vào ở mức thích hợp để duy trì cân nặng ổn định [2]. Tăng cường hoạt động thể dục thể thao đều đặn giúp cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát chuyển hóa [4].
Tóm lại, phát hiện chỉ số axit uric cao khi chưa xuất hiện cơn đau khớp không phải là dấu chấm hết cho bữa ăn ngon miệng của bạn. Bạn không cần phải ăn kiêng khắc nghiệt hay tự ý tìm mua thuốc hạ axit uric để uống. Thay vào đó, việc kiên trì thực hiện chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế rượu bia, cắt giảm đường ngọt, uống đủ nước và tái khám định kỳ theo hướng dẫn y khoa chính là chìa khóa bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe khớp và hệ tim mạch.
