Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các triệu chứng cảm cúm như sốt, đau đầu, nghẹt mũi và mệt mỏi lại trở thành nỗi ám ảnh của nhiều người. Giữa hàng loạt các biện pháp truyền miệng, chiết xuất từ quả cơm cháy đen (elderberry) thường được quảng bá như một giải pháp thần kỳ giúp khỏi cúm cấp tốc. Liệu thảo dược này có thực sự giúp người bệnh rút ngắn thời gian mắc bệnh hay đây chỉ là lời đồn thổi?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: elderberry có tiềm năng giúp rút ngắn thời gian và giảm nhẹ mức độ của các triệu chứng cảm cúm ở người trưởng thành, đặc biệt nếu được dùng sớm trong vòng 48 giờ đầu khi bệnh khởi phát [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế do quy mô mẫu nghiên cứu nhỏ, chất lượng phương pháp chưa thật sự đồng đều và chưa đủ cơ sở vững chắc để thay thế các can thiệp y tế chuẩn quy [2].

Cơ chế tác động của elderberry trước virus cúm

Để hiểu tại sao elderberry lại thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu, các nhà khoa học đã phân tích sâu các thành phần hoạt tính sinh học có trong loại quả này. Trọng tâm nằm ở nhóm chất flavonoid dồi dào trong quả cơm cháy đen [3].

Về mặt sinh học, các hợp chất flavonoid từ Sambucus nigra có khả năng ngăn cản virus xâm nhập vào tế bào vật chủ [3]. Sự ngưng kết của các flavonoid này giúp ngăn chặn quá trình lây nhiễm thông qua việc ức chế cạnh tranh virus và sau đó là ức chế quá trình nhập bào [3]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng chỉ ra hai hợp chất cụ thể gồm 5,7,30,40-tetra-O-methylquercetin và 5,7-dihydroxy-4-oxo-2-(3,4,5-trihydroxyphenyl)chroman3-yl-3,4,5-trihydroxycyclohexanecarboxylate có khả năng ức chế chủng virus cúm H1N1 trong ống nghiệm bằng cách liên kết trực tiếp với các hạt virion H1N1, từ đó khóa lối vào hoặc cản trở sự nhận diện tế bào của virus [3].

Bên cạnh tác động trực tiếp lên virus, elderberry còn hỗ trợ điều hòa hệ miễn dịch [3]. Một nghiên cứu năm 2001 thực hiện trên tế bào bạch cầu đơn nhân (monocyte) phân lập từ máu của 12 người hiến tặng khỏe mạnh cho thấy chiết xuất quả cơm cháy đen chuẩn hóa (Sambucol) kích thích đáng kể sự sản xuất các cytokine gây viêm [4]. Cụ thể, việc ủ tế bào với chế phẩm này làm gia tăng từ 2 đến 45 lần nồng độ các chất trung gian miễn dịch như IL-1 beta, TNF-alpha, IL-6 và IL-8 so với hoạt chất đối chứng LPS [4]. Trong đó, mức tăng mạnh nhất ghi nhận được là ở TNF-alpha với mức tăng gấp 44,9 lần [4].

Những thử nghiệm lâm sàng nói lên điều gì?

Khả năng ức chế virus trong ống nghiệm là một chuyện, nhưng khi đưa vào cơ thể người, hiệu quả thực tế cần được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.

Một trong những thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược sớm nhất được thực hiện vào năm 1993 tại một cộng đồng nông thôn (kibbutz) trong đợt bùng phát dịch cúm B/Panama [5]. Nghiên cứu theo dõi tình trạng sốt, cảm giác cải thiện và hồi phục hoàn toàn trong 6 ngày trên các bệnh nhân [5]. Kết quả ghi nhận có 93,3% số ca bệnh dùng chiết xuất quả cơm cháy chuẩn hóa đạt được sự cải thiện triệu chứng đáng kể (bao gồm hạ sốt) trong vòng 2 ngày, trong khi ở nhóm dùng giả dược, tỷ lệ cải thiện tương đương chỉ đạt được sau 6 ngày ở 91,7% số bệnh nhân [5]. Hơn nữa, gần 90% bệnh nhân ở nhóm dùng elderberry đã khỏi bệnh hoàn toàn trong 2 đến 3 ngày, so với thời gian kéo dài ít nhất 6 ngày ở nhóm dùng giả dược [5]. Huyết thanh giai đoạn hồi phục cũng cho thấy hiệu giá kháng thể kháng virus cúm B ở nhóm dùng thảo dược cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [5].

Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu sau này tiếp tục bổ sung thêm góc nhìn tổng quan. Một báo cáo tổng quan nhanh năm 2020 đã thu thập bằng chứng từ 5 thử nghiệm lâm sàng trên tổng số 936 người trưởng thành [1]. Báo cáo kết luận rằng việc sử dụng các chế phẩm đơn thảo dược từ quả Sambucus nigra (dạng chiết xuất hoặc viên ngậm) trong vòng 48 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính có thể giúp giảm thời gian và độ nặng của cảm lạnh và cúm [1]. Phần lớn người tham gia trải qua sự thuyên giảm triệu chứng trung bình khoảng 50% trong vòng 2 đến 4 ngày điều trị [1].

Một bài báo tổng quan khác xuất bản năm 2021 cũng ghi nhận có 4 thử nghiệm lâm sàng đối với quả cơm cháy đen cho thấy khả năng làm giảm thời gian và mức độ nặng của cảm lạnh (sốt, đau nhức, nghẹt mũi, ho) [6]. Tuy nhiên, tổng quan này nhấn mạnh rằng dù hoa cây cơm cháy đã được Hội đồng E (Commission E) phê duyệt cho cảm lạnh và cúm, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá riêng hiệu quả của hoa cơm cháy trên các bệnh này [6].

Giới hạn của bằng chứng: Tại sao chưa thể khẳng định chắc chắn?

Dù có những con số đầy hứa hẹn, bức tranh khoa học xung quanh elderberry vẫn còn nhiều mảnh ghép chưa hoàn thiện. Độc giả cần nhìn nhận rõ những hạn chế thực tế từ các nguồn tài liệu y khoa chuẩn mực.

Theo bài đánh giá năm 2022, bằng chứng lâm sàng về tác dụng của quả S. nigra đối với bệnh cúm hiện chỉ được xếp ở mức độ khuyến cáo B [3]. Mức độ này phản ánh rằng các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở cấp độ 2 hoặc 3, hoặc suy luận từ cấp độ 1, và giới khoa học vẫn cần thêm các công trình quy mô lớn hơn để giải thích tường tận cơ chế ức chế triệu chứng trên người [3].

Trước đó, một bài tổng quan hệ thống năm 2007 rà soát 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đối với các liệu pháp bổ sung điều trị cúm mùa đã đưa ra nhận định thận trọng: hiệu quả của bất kỳ liệu pháp bổ sung nào, bao gồm cả Sambucus nigra, vẫn chưa được xác lập một cách vững chắc vượt qua mọi nghi ngờ hợp lý [2]. Bằng chứng hiện có từ các thử nghiệm ngẫu nhiên vẫn còn thưa thớt, bị hạn chế bởi cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ, chất lượng phương pháp luận chưa cao hoặc mức độ tác động trên lâm sàng chưa thực sự thuyết phục [2].

Đặc biệt, bằng chứng về hiệu quả của quả cơm cháy đối với triệu chứng ho đơn thuần, cũng như khả năng giúp giảm nhu cầu sử dụng thuốc điều trị khác (chẳng hạn như kháng sinh) hiện vẫn chưa rõ ràng và thiếu tính nhất quán [1]. Đối với các bệnh cảnh nghiêm trọng khác như cúm gia cầm hay dịch bệnh COVID-19, hiện hoàn toàn không có bằng chứng lâm sàng nào ủng hộ việc sử dụng elderberry để điều trị hoặc phòng ngừa [2, 3].

Những hiểu lầm thường gặp về quả cơm cháy

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem elderberry như một loại "thần dược chữa khỏi hoàn toàn" bệnh cúm. Trên thực tế, ngay cả trong các nghiên cứu khả quan nhất, elderberry chỉ đóng vai trò hỗ trợ rút ngắn thời gian mang bệnh từ vài ngày và làm nhẹ các biểu hiện khó chịu, chứ không phải là thuốc diệt sạch virus ngay tức thì [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "càng dùng nhiều, dùng càng lâu càng tốt". Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả giảm triệu chứng chủ yếu khảo sát việc dùng ngắn hạn các chế phẩm thương mại trong khoảng thời gian tối đa 16 ngày [1]. Việc lạm dụng thảo dược kéo dài mà không có chỉ định y khoa là điều không được khuyến khích.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể hái quả tươi hoặc dùng tùy tiện bất kỳ bộ phận nào của cây. Các dữ liệu tích cực đều bắt nguồn từ chiết xuất quả cơm cháy đen đã qua quy trình chuẩn hóa hoặc chế biến an toàn [1, 6]. Riêng với bộ phận hoa cơm cháy, mặc dù từng được cơ quan chức năng phê duyệt theo kinh nghiệm truyền thống, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả thực tế trên người bị cảm cúm vẫn đang là một khoảng trống cần được nghiên cứu đối chứng thêm [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Tính an toàn ngắn hạn của elderberry nhìn chung được đánh giá tốt. Trong các thử nghiệm lâm sàng, tác dụng phụ rất hiếm gặp, không có biến cố nghiêm trọng nào được ghi nhận, thậm chí ở hai nghiên cứu có báo cáo tác dụng phụ thì tỷ lệ này ở nhóm đối chứng còn cao hơn nhóm dùng thảo dược [1]. Dẫu vậy, các nhóm đối tượng sau bắt buộc phải thận trọng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tổng quan y khoa khẳng định hiện chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy hoặc đầy đủ để ủng hộ tính an toàn và hiệu quả của việc dùng quả S. nigra trên nhóm phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ [1]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng.
  • Người có bệnh lý nền phức tạp: Mặc dù elderberry có tiềm năng điều hòa miễn dịch và có thể đem lại lợi ích hỗ trợ khi phối hợp điều trị ở bệnh nhân ung thư hoặc suy giảm miễn dịch, các tác động này mới chỉ được quan sát trên nuôi cấy tế bào đơn nhân và cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng [4]. Bệnh nhân đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc ức chế/điều hòa miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng.

Áp dụng thực tế đúng cách

Để khai thác tiềm năng hỗ trợ của elderberry một cách khoa học mà không lãng phí tiền bạc hay gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Can thiệp đúng "thời điểm vàng": Nếu quyết định dùng, cần sử dụng sản phẩm ngay trong vòng 48 giờ đầu tiên kể từ lúc bắt đầu có triệu chứng cảm cúm [1]. Việc dùng muộn sau mốc thời gian này có thể làm giảm đáng kể khả năng rút ngắn thời gian bệnh [1].
  • Lựa chọn dạng dùng thích hợp: Nên ưu tiên các dạng chiết xuất đơn thảo dược thương phẩm đã được chuẩn hóa hoặc viên ngậm từ quả cơm cháy đen (S. nigra) theo khuyến cáo của nhà sản xuất, dùng trong liệu trình ngắn hạn [1].
  • Không thay thế y tế chính thống: Elderberry chỉ là giải pháp bổ trợ để giảm nhẹ triệu chứng như sốt, đau đầu, nghẹt mũi [1]. Người bệnh không được dùng thảo dược để thay thế các chỉ định điều trị cúm mùa thông thường hoặc trì hoãn việc khám chữa bệnh khi có dấu hiệu chuyển nặng [2].

Tóm lại, quả cơm cháy đen (elderberry) là một liệu pháp tự nhiên đầy tiềm năng giúp rút ngắn vài ngày khó chịu do cảm cúm nếu được sử dụng đúng lúc trong 48 giờ đầu [1]. Tuy nhiên, do dữ liệu nghiên cứu đối chứng vẫn còn quy mô nhỏ và hạn chế về mặt phương pháp, người dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, coi đây là biện pháp hỗ trợ kết hợp và luôn hỏi ý kiến nhân viên y tế khi xuất hiện các triệu chứng hô hấp dai dẳng hoặc nghiêm trọng [2, 3].