Cảm cúm và viêm đường hô hấp là vấn đề thường gặp khiến nhiều phụ nữ mang thai cảm thấy mệt mỏi, khó chịu. Do tâm lý e ngại các loại thuốc tân dược có thể ảnh hưởng đến thai nhi, không ít mẹ bầu tìm kiếm các sản phẩm siro thảo dược có nguồn gốc tự nhiên. Trong số đó, siro làm từ quả cơm cháy đen (elderberry) được truyền tai nhau như một biện pháp hỗ trợ giảm triệu chứng ho và cảm lạnh.
Tuy nhiên, câu trả lời cho thắc mắc mẹ bầu có nên tự ý dùng siro elderberry khi bị cảm hay không là: hiện chưa nên sử dụng. Dù elderberry khá quen thuộc trong các bài thuốc dân gian hỗ trợ hô hấp, bằng chứng khoa học về độ an toàn của loại quả này đối với thai kỳ và giai đoạn cho con bú vẫn còn một khoảng trống rất lớn [1]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên mạo hiểm tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [1].
Cơn sốt siro cơm cháy và kỳ vọng của thai phụ
Elderberry (tên khoa học là Sambucus nigra) là loài thực vật thuộc chi Cơm cháy, có quả mọng màu đen sẫm. Từ lâu, các chế phẩm từ quả cơm cháy đã được sử dụng rộng rãi nhằm mục đích điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên, đặc biệt là bệnh cúm [1]. Trên thị trường, sản phẩm thường xuất hiện dưới dạng siro ngọt, kẹo ngậm hoặc viên nang để tăng sức đề kháng.
Nhiều mẹ bầu tin rằng thành phần chiết xuất từ thiên nhiên đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối cho thai kỳ. Khi xuất hiện các dấu hiệu ban đầu như nghẹt mũi, rát họng hay ớn lạnh, tâm lý tìm kiếm một loại siro thảo dược dịu nhẹ là điều dễ hiểu. Dù vậy, thảo dược chứa các hoạt chất sinh học phức tạp, và bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể mẹ cũng có nguy cơ tác động đến sự phát triển của thai nhi.
Thiếu hụt dữ liệu lâm sàng về tính an toàn
Vấn đề cốt lõi của elderberry nằm ở sự thiếu thốn nghiêm trọng các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao trên phụ nữ có thai và cho con bú [1]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã từng triển khai xây dựng chuyên luận đánh giá cho quả cơm cháy đen [1]. Tuy nhiên, cơ quan này đã phải chính thức dừng công việc vào tháng 3 năm 2013 [1].
Lý do EMA dừng nghiên cứu là do thiếu dữ liệu về việc sử dụng theo truyền thống với liều lượng cụ thể trong thời gian tối thiểu 30 năm (bao gồm 15 năm tại Liên minh Châu Âu) [1]. Chính vì sự thiếu hụt thông tin khoa học này, EMA đưa ra khuyến cáo rõ ràng là không khuyến nghị sử dụng quả cơm cháy trong suốt thai kỳ và giai đoạn đang nuôi con bằng sữa mẹ [1]. Khi chưa có đủ dữ liệu xác thực việc thảo dược không gây hại cho mẹ và bé, việc thận trọng tối đa là nguyên tắc y khoa hàng đầu [1].
Khung pháp lý và rủi ro từ thực phẩm bổ sung
Một thực tế đáng lo ngại trên thị trường hiện nay là nhiều sản phẩm mang thương hiệu chứa elderberry không được đăng ký dưới dạng thuốc mà xếp vào nhóm thực phẩm bổ sung [1]. Điều này đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất không bị ràng buộc về mặt pháp lý để phải tuân thủ nghiêm ngặt các khuyến cáo trong các chuyên luận thực vật chính thức [1].
Vì được gắn nhãn thực phẩm bổ sung, người tiêu dùng rất dễ lầm tưởng sản phẩm hoàn toàn vô hại và có thể mua tự do mà không cần đơn thuốc. Sự thiếu chuẩn hóa về nồng độ chiết xuất và nguy cơ tương tác chưa được kiểm soát khiến việc sử dụng các loại siro này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều rủi ro không thể lường trước.
So sánh với các thảo dược khác dùng trong thai kỳ
Sự thiếu vắng dữ liệu của elderberry càng rõ ràng hơn khi đặt cạnh các thảo dược khác từng được khảo sát về mức độ an toàn cho phụ nữ mang thai:
Echinacea (Cúc dại): Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2006 ghi nhận từ một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu rằng việc dùng cúc dại đường uống trong 3 tháng đầu thai kỳ không làm tăng nguy cơ dị tật lớn [2]. Bằng chứng mức độ thấp từ ý kiến chuyên gia cũng cho thấy cúc dại ở liều khuyến cáo an toàn trong thai kỳ và cho con bú, không gây quái thai khi mang thai [2]. Dù vậy, theo EMA, các sản phẩm thảo dược chứa cúc dại đã được cấp phép cũng không nên dùng cho phụ nữ có thai hay đang cho con bú do thiếu dữ liệu đầy đủ [1]. Cơ quan này chỉ ngoại trừ dạng bôi ngoài da từ phần thân trên mặt đất (Echinacea purpurea herba) ở các vùng khác ngoài ngực do không dự kiến hấp thu toàn thân [1]. Trái lại, tài liệu Chuyên luận của Ủy ban E Đức lại nêu không biết có hạn chế nào khi mang thai hoặc cho con bú ngoại trừ việc tiêm qua đường tĩnh mạch rễ cúc dại, nhưng không đưa ra tài liệu khoa học tham chiếu [1]. Trong khi đó, việc dùng cúc dại trong giai đoạn cho con bú vẫn cần thận trọng chờ thêm nghiên cứu chất lượng cao [2].
Cranberry (Nam việt quất): Một nghiên cứu tổng quan năm 2008 về nam việt quất – loại quả thường dùng cho nhiễm trùng tiết niệu – chỉ ra rằng dù không có bằng chứng trực tiếp về mức độ an toàn hay tác hại lên mẹ và thai nhi, một khảo sát trên 400 phụ nữ mang thai tiêu thụ thường xuyên không phát hiện biến cố bất lợi nào [3]. Tuy nhiên, tính an toàn của nam việt quất khi cho con bú vẫn chưa rõ [3].
**Nhân sâm (Panax ginseng): Một tổng quan hệ thống năm 2008 cho thấy nhân sâm không liên quan đến biến cố bất lợi trong thai kỳ dựa trên bằng chứng đoàn hệ mạnh mẽ [4]. Dù vậy, bằng chứng trong ống nghiệm trên phôi động vật ở liều rất cao ghi nhận nguy cơ gây quái thai, đồng thời dữ liệu về đặc tính estrogen còn mâu thuẫn [4]. Với giai đoạn cho con bú, chưa có nghiên cứu trên người mà chỉ có bằng chứng trong ống nghiệm từ 3 nghiên cứu động vật cho thấy nguy cơ tối thiểu [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận nên thận trọng khi dùng nhân sâm trong thai kỳ, đặc biệt là 3 tháng đầu và khi cho con bú [4].
Cây trinh nữ (Vitex agnus-castus): Bằng chứng năm 2008 cho thấy thảo dược này có thể kích thích tử cung, có hoạt tính estrogen, progesteron và điều kinh dựa trên ý kiến chuyên gia và nghiên cứu trong ống nghiệm [5]. Khi cho con bú, các quan điểm còn xung đột về việc liệu thảo dược này làm tăng hay giảm tiết sữa [5].
Bạch quả (Ginkgo biloba): Dữ liệu năm 2006 từ nghiên cứu động vật và ống nghiệm cho thấy lá bạch quả có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu, dấy lên lo ngại kéo dài thời gian chảy máu khi chuyển dạ [6]. Bạch quả cũng có thể có đặc tính kích thích kinh nguyệt, trong khi độ an toàn khi cho con bú hoàn toàn chưa rõ và từng có báo cáo sản phẩm bị trộn lẫn colchicine [6].
So với một số thảo dược đã có nghiên cứu đoàn hệ hay khảo sát trên hàng trăm thai phụ, elderberry hoàn toàn không có đủ dữ liệu theo dõi lâm sàng để chứng minh độ an toàn [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là "cứ thảo dược là lành tính, uống lúc nào cũng được". Phụ nữ mang thai trải qua những thay đổi sinh lý phức tạp, hệ miễn dịch thay đổi và hàng rào bảo vệ thai nhi rất nhạy cảm. Thảo dược tự nhiên vẫn chứa các hợp chất hoạt tính mạnh có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa của mẹ.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng trên người trưởng thành khỏe mạnh với sự an toàn trên thai phụ. Nhiều người thấy người thân dùng siro elderberry cắt cơn cảm nhanh chóng liền áp dụng ngay cho bản thân khi mang thai. Tuy nhiên, nếu thiếu các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên đối tượng mang thai, bất kỳ suy diễn nào cũng có thể dẫn tới rủi ro ngoài ý muốn [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào (đặc biệt là tam cá nguyệt đầu tiên) và phụ nữ đang trong thời gian cho con bú là nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng tối đa, không nên tự ý dùng siro elderberry [1].
Những người có cơ địa nhạy cảm, có tiền sử sảy thai, dọa sảy hoặc mắc các bệnh lý mạn tính kèm theo càng không được tự ý bổ sung các loại siro cảm cúm chưa rõ dữ liệu an toàn. Bất kỳ quyết định đưa thêm thực phẩm bổ sung hay thảo dược nào vào cơ thể đều cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích điều trị và rủi ro tiềm ẩn.
Hướng dẫn chăm sóc đúng cách cho mẹ bầu khi bị cảm
Thay vì phụ thuộc vào các chế phẩm elderberry chưa rõ độ an toàn [1], mẹ bầu khi gặp triệu chứng cảm lạnh nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn đã được y khoa công nhận:
Nghỉ ngơi và bổ sung nước: Nghỉ ngơi nhiều hơn trong không gian thoáng khí. Uống nhiều nước ấm, nước lọc hoặc nước canh ấm để làm loãng dịch nhầy và giữ ẩm đường hô hấp.
Vệ sinh mũi họng: Nhỏ hoặc xịt mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý giúp làm sạch khoang mũi, giảm nghẹt và loại bỏ mầm bệnh tự nhiên. Súc họng bằng nước muối ấm hàng ngày để làm dịu cơn rát cổ.
Dinh dưỡng đầy đủ: Duy trì chế độ ăn cân bằng, giàu dưỡng chất, chia nhỏ bữa ăn nếu cảm thấy mệt mỏi, chán ăn.
Tham vấn ý kiến y tế:** Khi các triệu chứng cảm kéo dài, sốt cao hoặc xuất hiện biểu hiện khó thở, ho nhiều, mẹ bầu cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định các loại thuốc đã được chứng minh an toàn cho phụ nữ mang thai, tuyệt đối không tự ý mua và dùng thuốc hay thực phẩm chức năng truyền miệng.
Khi mang thai, sự an toàn của thai nhi luôn là ưu tiên cao nhất. Trước khi các nghiên cứu khoa học đưa ra được bằng chứng xác thực về tính an toàn của quả cơm cháy đen, mẹ bầu hãy chủ động bảo vệ mình bằng lối sống lành mạnh và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của nhân viên y tế [1].
