Mỗi khi thời tiết giao mùa hoặc bước vào đợt dịch cảm cúm, các loại thực phẩm bổ sung tăng cường đề kháng thường được nhiều người tìm kiếm. Trong đó, quả cơm cháy (elderberry) nổi lên như một loại thảo dược hỗ trợ miễn dịch phổ biến. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là những trường hợp có bệnh lý nền liên quan đến miễn dịch?

Câu trả lời ngắn gọn: người mắc bệnh tự miễn và người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch nên tránh tự ý sử dụng elderberry. Mặc dù được quảng bá với tác dụng tăng cường đề kháng, elderberry có khả năng kích hoạt hệ miễn dịch mạnh mẽ thông qua việc giải phóng các chất trung gian gây viêm [1]. Với người bình thường, phản ứng này có thể hỗ trợ phòng vệ vi-rút, nhưng ở người có hệ miễn dịch bất thường, sự kích thích này tiềm ẩn nguy cơ bùng phát triệu chứng hoặc cản trở tác dụng của thuốc điều trị [1].

Cơ chế tác động của elderberry lên hệ miễn dịch

Elderberry (chiết xuất từ loài thảo dược Sambucus) từ lâu đã được ứng dụng trong dân gian nhằm giảm nhẹ các triệu chứng cảm lạnh và cúm thông thường [1, 4]. Điểm đặc biệt của loại quả này nằm ở khả năng điều biến miễn dịch thông qua cơ chế kích thích sản xuất cytokine [1]. Cytokine là các phân tử tín hiệu protein giúp các tế bào miễn dịch giao tiếp và phối hợp phản ứng phòng vệ của cơ thể [1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất elderberry có thể thúc đẩy giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm [1]. Cụ thể, các thử nghiệm chỉ ra rằng hoạt chất từ elderberry kích thích các tế bào miễn dịch tiết ra các yếu tố gây viêm mạnh như interleukin-1 beta (IL-1β), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-α), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-8 (IL-8) [1]. Khi hệ miễn dịch nhận được tín hiệu này, các tế bào bạch cầu sẽ hoạt động rầm rộ hơn nhằm tiêu diệt mầm bệnh [1].

Nguy cơ tiềm ẩn cho người mắc bệnh tự miễn

Ở người mắc bệnh tự miễn (như viêm gan tự miễn, viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ), hệ miễn dịch vốn đã mất khả năng phân biệt giữa tế bào lạ và mô lành của chính cơ thể [1]. Quá trình sinh bệnh học của các bệnh tự miễn thường gắn liền với sự hoạt hóa quá mức của các tế bào lympho T hỗ trợ (Th1, Th2, Th17) và sự giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm như IL-6, IL-12, TNF-α và IFN-γ [1].

Một báo cáo y khoa năm 2022 đã nêu bật mối liên hệ tiềm tàng giữa việc sử dụng elderberry và bệnh viêm gan tự miễn [1]. Nghiên cứu phân tích cơ chế cho thấy, khi các cytokine tiền viêm như IL-6 và TNF-α bị kích thích gia tăng, chúng thúc đẩy sự biệt hóa của các dòng tế bào T gây độc và tế bào Th17 [1]. Tế bào Th17 sau đó tiết ra các chất ức chế tế bào T điều hòa (Treg) – vốn là tế bào có nhiệm vụ kìm hãm sự tự phá hủy mô lành [1]. Hậu quả là tình trạng viêm hoại tử mô gan (viêm gan giao diện) bị khuếch đại [1]. Do đó, việc nạp thêm elderberry có thể vô tình tiếp thêm nhiên liệu cho phản ứng tự miễn đang âm ỉ hoặc bùng phát mạnh hơn [1].

Dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học

Để hiểu rõ mức độ kích thích của elderberry, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và đánh giá tổng quan:

  • Thử nghiệm của Barak và cộng sự: Khi đánh giá tác động của chiết xuất Sambucol (từ elderberry) trong ống nghiệm (in vitro), các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất này kích thích sản xuất các cytokine gây viêm gồm IL-1β, TNF-α, IL-6 và IL-8 tăng từ 2 đến 45 lần [1]. Mức độ kích thích này rất đáng kể khi đem so sánh với lipopolysaccharide (LPS - một chất kích hoạt bạch cầu đơn nhân đã biết) vốn chỉ gây tăng từ 3,6 đến 10,7 lần [1].
  • Nghiên cứu về thành phần SPW 2 từ lá Sambucus: Một thử nghiệm in vitro khác ghi nhận hợp chất polysaccharide trung tính SPW 2 chiết xuất từ lá cây họ Sambucus kích thích đại thực bào tiết IL-1β, IL-6 và TNF-α, đồng thời làm tăng nồng độ biểu hiện mRNA của IL-6 và TNF-α [1].
  • Nghiên cứu về chiết xuất và chất chuyển hóa (2017): Đánh giá trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 và tế bào đuôi gai của chuột ghi nhận các dịch chiết thô, anthocyanin và các polyphenol (như quercetin, rutin, kaempferol) trong quả và hoa elderberry có khả năng ức chế oxit nitric (NO) phụ thuộc liều lượng từ 0,1 đến 100 µM và cố định bổ thể, cho thấy hoạt tính điều biến viêm phức tạp của thảo dược này [2].
  • Tổng quan hệ thống năm 2021: Tổng quan đánh giá việc sử dụng elderberry trong phòng ngừa và điều trị nhiễm vi-rút đường hô hấp (như cảm lạnh, cúm) đã mở rộng xem xét dữ liệu về sự tạo thành cytokine ở người dùng thảo dược này để đánh giá kết cục nghiêm trọng tiềm ẩn [3].
  • Tổng quan năm 2022 về COVID-19: Báo cáo chỉ ra rằng thảo dược này được người dùng tìm kiếm nhiều, nhưng cũng nêu lên mối lo ngại rằng elderberry có thể kích thích miễn dịch quá mức và làm tăng nguy cơ xuất hiện cơn bão cytokine ở bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp nặng, dù bằng chứng lâm sàng xác thực vẫn cần nghiên cứu thêm [4].

Giới hạn của bằng chứng hiện nay

Mặc dù các dữ liệu sinh học cảnh báo nguy cơ kích thích miễn dịch, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu:

Thứ nhất, phần lớn dữ liệu chứng minh elderberry kích hoạt các cytokine tiền viêm (IL-6, TNF-α) chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc trên tế bào biệt lập [1, 5]. Nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người bệnh tự miễn vẫn còn rất hạn chế [1].

Thứ hai, dữ liệu về hiệu quả điều trị của elderberry đối với một số tình trạng vi-rút vẫn chưa đầy đủ và chưa đồng nhất [1, 4]. Dù một số tổng quan ghi nhận việc dùng chiết xuất elderberry có thể có ích trong việc rút ngắn thời gian mắc cúm và cảm lạnh, bằng chứng khẳng định nguy cơ gây cơn bão cytokine trên người mắc COVID-19 vẫn chưa đủ và cần thêm các nghiên cứu chuyên sâu [4].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tăng miễn dịch

Nhiều người quan niệm rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và "miễn dịch càng mạnh càng tốt". Đây là một hiểu lầm phổ biến có thể gây nguy hiểm.

Hệ miễn dịch khỏe mạnh là một hệ thống cân bằng, hoạt động chính xác khi có tác nhân xâm nhập và tự kiểm soát để không gây hại cho mô của chính mình [1]. Kích thích miễn dịch bừa bãi ở một cơ thể đang có xu hướng tự miễn dịch hoặc đang có phản ứng viêm tiềm ẩn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng [1]. Thảo dược có hoạt tính sinh học cũng tác động tới các thụ thể và con đường tín hiệu tương tự như dược phẩm, do đó không thể coi là hoàn toàn lành tính [1, 5].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng elderberry?

Dựa trên các cơ chế kích hoạt cytokine tiền viêm đã được ghi nhận, các nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng:

  • Người mắc bệnh tự miễn: Người có tiền sử hoặc đang điều trị viêm gan tự miễn, viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống hoặc các bệnh lý mô liên kết tự miễn không nên tự ý dùng elderberry do nguy cơ kích thích thêm phản ứng viêm [1].
  • Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Bệnh nhân sau ghép tạng, người đang dùng corticoid hoặc thuốc sinh học để kìm hãm hệ miễn dịch cần tránh elderberry, vì tác dụng kích thích cytokine (IL-1β, TNF-α, IL-6) có thể làm giảm hiệu quả điều trị của thuốc [1].
  • Bệnh nhân nhiễm trùng hô hấp cấp tính tiến triển nặng: Người đang trong giai đoạn bệnh diễn tiến phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ, tránh tự ý bổ sung liều cao do lo ngại nguy cơ kích hoạt quá mức các cytokine gây viêm [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Đối với người khỏe mạnh bình thường muốn sử dụng elderberry để hỗ trợ giảm triệu chứng cảm cúm thông thường, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và theo hướng dẫn của sản phẩm được cấp phép [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng các bộ phận tươi chưa qua chế biến đúng cách.

Khi đang có bất kỳ bệnh lý nền mạn tính nào, đặc biệt là bệnh liên quan đến hệ thống miễn dịch hoặc gan, người dùng bắt buộc phải trao đổi trước với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm nào từ elderberry [1]. Không tự ý thay thế thuốc điều trị đặc hiệu bằng các chế phẩm thảo dược tự nhiên.

Elderberry là loại thảo dược tiềm năng trong việc hỗ trợ phòng ngừa và giảm nhẹ cảm cúm nhưng cũng sở hữu hoạt tính kích thích miễn dịch rất mạnh [1, 4]. Hãy là người tiêu dùng thông thái: nhận biết rõ tình trạng sức khỏe của bản thân, thận trọng trước các sản phẩm tăng cường đề kháng và luôn lắng nghe tư vấn chuyên môn để bảo vệ sức khỏe an toàn.