Nhiều người thừa cân khi đối mặt với chỉ số huyết áp tăng cao thường băn khoăn liệu việc nỗ lực ăn kiêng giảm cân có thực sự mang lại kết quả rõ ràng trên máy đo huyết áp hay không. Thay đổi lối sống thông qua điều chỉnh dinh dưỡng luôn là bước đầu tiên được khuyến khích trước khi phải phụ thuộc hoàn toàn vào các can thiệp y tế phức tạp. Câu hỏi phổ biến nhất là nếu giảm được một mốc cân nặng cụ thể, chẳng hạn 5kg, thì huyết áp tâm thu và tâm trương sẽ hạ xuống bao nhiêu milimet thủy ngân (mmHg).
Dữ liệu phân tích tổng hợp từ 25 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khẳng định việc giảm trung bình 5,1 kg giúp giảm khoảng 4,44 mmHg huyết áp tâm thu và 3,57 mmHg huyết áp tâm trương [1]. Tính trung bình theo từng kilogam thể trọng mất đi, mỗi 1 kg cân nặng giảm xuống tương ứng với mức hạ 1,05 mmHg huyết áp tâm thu và 0,92 mmHg huyết áp tâm trương [1]. Đây là bằng chứng định lượng rõ nét cho thấy mối tương quan trực tiếp giữa việc giảm bớt thể trọng và cải thiện huyết áp.
Cơ chế tác động lên mạch máu khi giảm cân
Mối liên hệ giữa tình trạng dư thừa cân nặng và sự gia tăng huyết áp đã được xác lập vững chắc trong các nghiên cứu theo dõi dài hạn [2]. Chỉ số khối cơ thể (BMI) hoặc thể trọng dư thừa được ghi nhận là yếu tố dự báo mạnh nhất về mức huyết áp ở người [2]. Thậm chí ở những người bình thường, việc tăng cân chỉ trong vòng 1 đến 2 tháng ngắn ngủi cũng dẫn đến hiện tượng tăng áp lực động mạch có thể dự đoán trước [2].
Một nghiên cứu tiến cứu năm 1991 trên 24 phụ nữ béo phì, tăng huyết áp, kiểm soát chặt chẽ thành phần dinh dưỡng trong 5 tháng cho thấy việc giảm khối lượng cơ thể tạo ra tác động độc lập làm hạ huyết áp [3]. Cụ thể, việc giảm trung bình 13 kg thể trọng giúp làm giảm thể tích huyết tương, cung lượng tim và hoạt độ renin huyết tương [3]. Các phản ứng huyết động này cho thấy tim không còn phải co bóp bơm một lượng máu quá lớn đi khắp cơ thể như giai đoạn dư cân [3].
Ngoài ra, cải thiện chuyển hóa cũng góp phần quan trọng. Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 12 tháng trên các bệnh nhân béo phì có tăng huyết áp nhẹ chỉ ra rằng nhóm giảm từ 5% thể trọng trở lên ghi nhận nồng độ insulin huyết tương lúc đói và lượng bài tiết natri, albumin qua nước tiểu giảm rõ rệt [4]. Giảm nồng độ insulin máu giúp cải thiện tình trạng kháng insulin, từ đó hỗ trợ giảm huyết áp và bảo vệ chức năng vi mạch [4].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về con số định lượng
Mối tương quan định lượng giữa số cân nặng mất đi và mức giảm huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều thiết kế nghiên cứu lâm sàng khác nhau trong nhiều thập kỷ.
Đầu tiên là phân tích tổng hợp năm 2003 bao gồm 25 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên tổng số 4.874 người tham gia [1]. Kết quả từ mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy mức giảm trung bình 5,1 kg đưa đến mức hạ huyết áp tâm thu là 4,44 mmHg và huyết áp tâm trương là 3,57 mmHg [1]. Khi tính toán trên mỗi kilogam trọng lượng mất đi, mức giảm tương ứng là 1,05 mmHg cho huyết áp tâm thu và 0,92 mmHg cho huyết áp tâm trương [1]. Phân tích nhóm cũng cho thấy những quần thể giảm trên 5 kg đạt mức hạ áp tâm thu là 6,63 mmHg và tâm trương là 5,12 mmHg, cao hơn rõ rệt so với nhóm giảm dưới 5 kg [1].
Thứ hai, một đánh giá tổng quan năm 1982 xem xét 21 nghiên cứu can thiệp cho thấy 6 nghiên cứu có chất lượng phương pháp luận mạnh nhất ghi nhận mức giảm huyết áp trung bình lên tới 21 mmHg tâm thu và 13 mmHg tâm trương [5]. Tuy nhiên, tổng quan này lưu ý hạn chế là trong số 21 nghiên cứu chỉ có duy nhất 1 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đánh giá kết hợp giữa giảm cân và điều trị dùng thuốc [5]. Các biến số gây nhiễu như sự tuân thủ chế độ ăn, lượng muối tiêu thụ và việc dùng thuốc cũng cần được xem xét cẩn trọng [5].
Thứ ba, một nghiên cứu năm 1990 trên 301 bệnh nhân béo phì cho thấy việc giảm cân thông qua thay đổi hành vi, dùng thuốc hoặc kết hợp cả hai đều dẫn đến giảm huyết áp đáng kể [6]. Đáng chú ý, 36 bệnh nhân không giảm được cân nào trong quá trình can thiệp thì hoàn toàn không ghi nhận mức giảm huyết áp nào [6]. Mức giảm huyết áp và cân nặng lớn nhất diễn ra trong nửa đầu giai đoạn can thiệp, cho thấy ngay cả các can thiệp ngắn hạn từ 8 đến 10 tuần cũng đem lại lợi ích rõ rệt [6].
Tác động tới nhu cầu dùng thuốc hạ áp
Bên cạnh việc làm giảm chỉ số mmHg trên máy đo, việc giảm cân còn mở ra cơ hội giảm bớt số lượng hoặc liều lượng thuốc điều trị.
Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2013 theo dõi 100 người thừa cân, béo phì (BMI > 25) tại hai trung tâm quản lý cân nặng ngoại trú trong thời gian trung bình 15 tháng [7]. Sau quá trình can thiệp bằng chế độ ăn giảm khoảng 1.000 kcal mỗi ngày kết hợp thay đổi hành vi và tăng cường hoạt động thể lực, bệnh nhân giảm trung bình 12,2 kg thể trọng, đồng thời huyết áp tâm thu giảm 9,1 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 6,3 mmHg [7]. Tương ứng với các mốc giảm 5%, 10% và 15% thể trọng, có lần lượt 3%, 39% và 39% bệnh nhân ngừng được ít nhất một loại thuốc hạ áp [7].
Tại Mỹ, các dữ liệu tổng hợp ước tính rằng có tới 50% người trưởng thành đang dùng thuốc kiểm soát huyết áp có thể giảm bớt nhu cầu dùng thuốc này chỉ nhờ giảm một mức thể trọng vừa phải [2]. Đặc biệt, ở những người có huyết áp tiền tăng áp, việc giảm thể trọng chỉ khoảng 4 đến 5 kg cũng đã có thể đưa huyết áp trở về mức bình thường [2].
Lợi ích, giới hạn và "hiệu ứng trần"
Mặc dù giảm cân đem lại lợi ích lớn trong việc hạ áp, các bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn nhất định của quá trình này.
Một nghiên cứu can thiệp năm 1986 trên 135 bệnh nhân béo phì có tăng huyết áp đã chỉ ra hiện tượng "hiệu ứng sàn" hay điểm giới hạn [8]. Dù mức giảm thể trọng và giảm huyết áp tương quan có ý nghĩa, tương quan này chỉ ở mức độ vừa phải, chứng tỏ mức cân nặng giảm chỉ giải thích được một phần mức hạ áp [8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi thể trọng đã giảm rất nhiều, sẽ đến một ngưỡng mà huyết áp không thể giảm thêm được nữa dù người bệnh có tiếp tục giảm thêm cân [8].
Ngoài ra, tốc độ đáp ứng của cơ thể diễn ra rất sớm nhưng có xu hướng chậm lại về sau. Huyết áp bắt đầu giảm rõ rệt ngay trong 2 đến 3 tuần đầu tiên ăn kiêng và sự thay đổi tỷ lệ lớn nhất tập trung ở những tuần đầu [2]. Nếu người bệnh tăng cân trở lại sau quá trình can thiệp, huyết áp sẽ có xu hướng tăng theo, dù dữ liệu cho thấy nó vẫn duy trì thấp hơn mức ban đầu trước khi can thiệp nếu cân nặng chưa hồi phục hoàn toàn [6].
Hiểu lầm thường gặp khi ăn kiêng hạ huyết áp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt giảm năng lượng ăn vào trong thời gian ngắn là huyết áp tự động giảm mà không cần quan tâm đến số cân nặng thực sự mất đi. Tuy nhiên, các dữ liệu đối chứng cho thấy sự sụt giảm huyết áp không đơn thuần xuất phát từ việc hạn chế calo tạm thời [3]. Thử nghiệm lâm sàng năm 1991 khẳng định trong khi việc hạn chế năng lượng làm giảm chuyển hóa cơ bản và nhịp tim thì chỉ có việc giảm thực sự khối lượng cơ thể mới trực tiếp hạ huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và thể tích tuần hoàn [3].
Một hiểu lầm khác là phải giảm thật nhiều cân, đưa cơ thể về mức chuẩn hoàn hảo thì huyết áp mới bắt đầu cải thiện. Dữ liệu thực tế cho thấy các lợi ích hạ áp xuất hiện rất sớm, ngay từ mức giảm vừa phải 4-5 kg hoặc từ 5% thể trọng [5, 6]. Do đó, người bệnh không nhất thiết phải đặt ra các mục tiêu giảm cân quá khắc nghiệt vượt quá khả năng duy trì của bản thân.
Ai nên thận trọng khi thực hiện chế độ ăn kiêng?
Những người đang được điều trị tăng huyết áp bằng thuốc cần hết sức cẩn trọng khi bắt đầu một kế hoạch ăn kiêng giảm cân mạnh mẽ. Phân tích tổng hợp cho thấy tác dụng hạ huyết áp tâm trương nhờ giảm cân ở nhóm người đang uống thuốc hạ áp (-5,31 mmHg) lớn hơn đáng kể so với nhóm người chưa từng dùng thuốc (-2,91 mmHg) [1]. Do đó, nếu huyết áp giảm nhanh khi cân nặng sụt xuống kết hợp với liều thuốc cũ, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp quá mức.
Những bệnh nhân có bệnh lý nền về tim mạch, suy thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị huyết áp cùng lúc tuyệt đối không được tự ý cắt giảm bữa ăn quá đột ngột hay nhịn ăn kéo dài. Mọi điều chỉnh về chế độ dinh dưỡng nhằm mục đích giảm cân và điều chỉnh liều thuốc phải được thảo luận, theo dõi sát sao dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế để kiểm soát cân nặng
Để đạt được mức giảm khoảng 5 kg thể trọng một cách an toàn và bền vững, việc tạo ra mức thâm hụt năng lượng vừa phải là nguyên tắc cốt lõi. Người bệnh có thể áp dụng chế độ ăn giảm khoảng 1.000 kcal mỗi ngày kết hợp với tăng cường vận động thể chất để đạt mục tiêu giảm cân dần dần [7]. Chế độ ăn nên duy trì năng lượng vừa đủ theo thể trạng, chẳng hạn mức 25 kcal trên mỗi kilogam cân nặng cho người béo phì ít vận động [4].
Bên cạnh việc cắt giảm năng lượng, việc duy trì một lối sống vận động đều đặn đóng vai trò vô cùng quan trọng. Các phân tích cho thấy việc chủ động bắt đầu một thói quen tập luyện thể dục thể thao thường xuyên là yếu tố đóng góp trực tiếp vào sự sụt giảm huyết áp ghi nhận được ở những người thừa cân [2]. Cần theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo cố định vào cùng một thời điểm mỗi ngày để kịp thời phát hiện xu hướng cải thiện và báo cho bác sĩ điều trị.
Việc giảm được 5kg cân nặng thông qua điều chỉnh ăn uống mang lại tác động hạ huyết áp rõ rệt, trung bình khoảng 4 đến 5 mmHg. Đây là biện pháp can thiệp lối sống an toàn, khoa học, có khả năng giúp nhiều người giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc điều trị tăng huyết áp. Người bệnh cần kiên trì duy trì lối sống lành mạnh lâu dài và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa ra bất kỳ thay đổi nào liên quan đến phác đồ điều trị bằng thuốc.
