Chế độ ăn DASH cho người bệnh gút: Bằng chứng hạ axit uric đến đâu?

Nhiều người mắc bệnh gút hoặc tăng axit uric máu thường rơi vào tình trạng kiêng khem khắt khe, cắt bỏ gần như toàn bộ đạm vì sợ bùng phát cơn đau cấp. Tuy nhiên, việc ăn uống thiếu cân đối kéo dài dễ gây mệt mỏi mà nồng độ axit uric trong máu vẫn không hạ như mong đợi. Gần đây, thực đơn DASH – vốn được thiết kế cho người cao huyết áp – nhận được nhiều sự chú ý từ cộng đồng y khoa nhờ khả năng hỗ trợ đào thải urat.

Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn DASH thực sự có tác dụng hạ axit uric máu, đặc biệt rõ rệt ở những người có nồng độ ban đầu ở mức cao ^[1]. Tuy nhiên, mức giảm này nằm trong giới hạn hỗ trợ tự nhiên, không thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị chuyên khoa đặc hiệu hạ urat ^[2].

Chế độ ăn DASH tác động thế nào đến axit uric?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) ưu tiên các nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng tự nhiên như trái cây, rau xanh, các loại hạt, đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo ^[3]. Ngược lại, thực đơn này hạn chế tối đa các loại thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ uống có đường và muối natri ^[3].

Mô hình dinh dưỡng này giúp tạo ra sự cân bằng chuyển hóa trong cơ thể. Các thực phẩm giàu chất xơ kết hợp với sữa ít béo và đạm thực vật giúp cơ thể đào thải các chất cặn bã tốt hơn ^[3]. Nhờ giảm thiểu thịt đỏ và nước ngọt nhân tạo, nguồn purin ngoại sinh đưa vào cơ thể giảm hẳn, từ đó làm giảm nguy cơ tích tụ axit uric trong máu ^[3].

Ngoài ra, việc duy trì cấu trúc ăn uống toàn diện của DASH mang lại hiệu quả hạ axit uric tốt hơn so với việc chỉ đơn thuần tăng cường ăn rau quả nhiều chất xơ ^[4]. Mức giảm axit uric này cũng được ghi nhận có sự liên quan mật thiết với sự sụt giảm nồng độ cholesterol LDL trong máu hơn là sự thay đổi huyết áp ^[4].

Hiệu quả hạ urat qua các thử nghiệm lâm sàng

Thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo trên 103 người trưởng thành tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1 đã cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể ^[1]. Nhóm nghiên cứu gồm 55% nữ giới, 75% người da đen, độ tuổi trung bình 52 và nồng độ axit uric huyết thanh ban đầu trung bình là 5,0 mg/dL ^[1]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng chế độ ăn DASH hoặc chế độ ăn kiểu Mỹ thông thường (đối chứng), kết hợp kiểm soát ba mức natri (thấp, vừa, cao) trong 30 ngày cho mỗi giai đoạn ^[1].

Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH làm giảm nồng độ axit uric trung bình 0,35 mg/dL so với chế độ ăn đối chứng ^[1]. Đáng chú ý, ở phân nhóm 8 người có nồng độ axit uric ban đầu từ 7 mg/dL trở lên, mức giảm ghi nhận được lên tới 1,3 mg/dL ^[1]. Một phân tích khác từ dữ liệu này cũng ghi nhận mức giảm đạt 0,76 mg/dL ở nhóm có nồng độ ban đầu từ 6 đến 7 mg/dL và giảm 1,29 mg/dL ở nhóm có nồng độ từ 7 mg/dL trở lên ^[4].

Cũng trên tập dữ liệu của 103 bệnh nhân này, nghiên cứu theo dõi kéo dài công bố năm 2018 đã làm rõ thời gian phát huy tác dụng ^[5]. Nhóm nghiên cứu có 42% người béo phì, 34% có tăng huyết áp, và 24 người (chiếm 23%) có axit uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên ^[5]. Kết quả cho thấy chế độ DASH giúp hạ 0,5 mg/dL axit uric ở cả mốc 30 ngày và 90 ngày ^[5]. Riêng ở nhóm có axit uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên, mức hạ đạt 0,8 mg/dL tại ngày thứ 30 và tiếp tục giảm sâu tới 1,0 mg/dL tại ngày thứ 90 ^[5].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo khác áp dụng phương thức cung cấp thực phẩm theo khuôn mẫu DASH dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng trong 4 tuần cho bệnh nhân gút chưa dùng thuốc ^[2], ^[4]. Nhóm áp dụng thực đơn DASH ghi nhận mức giảm axit uric trung bình là 0,55 mg/dL, trong khi nhóm tự đi chợ mua sắm thông thường có mức giảm là 0,00 mg/dL ^[4].

Tổng hợp bằng chứng từ nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 trên 4 thử nghiệm ngẫu nhiên với 590 người tham gia cho thấy chế độ DASH giúp giảm axit uric có ý nghĩa thống kê sau ít nhất 4 tuần can thiệp, với chênh lệch trung bình là -0,25 mg/dL ^[6]. Trong khi đó, phân tích gộp 6 nghiên cứu về chế độ ăn ketogenic trên 267 người cho thấy chế độ này không tạo ra thay đổi đáng kể đối với nồng độ axit uric ^[6].

Tác động bảo vệ và phòng ngừa cơn gút

Không chỉ hạ nồng độ axit uric lưu hành, chế độ ăn DASH còn mang lại lợi ích lớn trong việc ngăn chặn bệnh gút khởi phát ^[3]. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 26 năm theo dõi trên các nam nhân viên y tế cho thấy việc tuân thủ chặt chẽ thực đơn DASH có liên quan trực tiếp đến việc giảm nguy cơ mắc mới bệnh gút ^[3], ^[2]. Ngược lại, chế độ ăn kiểu phương Tây với nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và khoai tây chiên làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc căn bệnh này ^[3].

Mức độ gắn bó cao với chế độ ăn DASH giúp giảm tới 32% nguy cơ bùng phát bệnh gút mới trong các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu ^[4]. Khảo sát trên diện rộng ở các nhóm dân cư khác nhau, bao gồm người trưởng thành tại Trung Quốc, cũng khẳng định thực đơn DASH làm giảm đáng kể khả năng mắc tăng axit uric máu ^[2].

Khoảng 74% bệnh nhân gút có bệnh nền tăng huyết áp đi kèm và 50% người tăng axit uric máu gặp vấn đề về huyết áp ^[4]. Do đó, việc ứng dụng một thực đơn vừa hỗ trợ kiểm soát chỉ số huyết áp vừa hạ được urat máu đem lại lợi ích chuyển hóa kép cho đa số người bệnh ^[4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Hiệu quả giảm urat của DASH thể hiện rõ nét nhất ở những đối tượng có nồng độ axit uric trong máu cao ^[1], ^[7]. Ở nhóm người có chỉ số ban đầu từ 7 mg/dL trở lên, mức giảm trung bình 1,29 mg/dL đến 1,3 mg/dL là con số rất đáng khích lệ đối với một can thiệp thuần túy bằng thực phẩm ^[1], ^[2].

Dẫu vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn nhất định mà người bệnh cần nắm rõ. Chế độ ăn uống khó có thể thay thế thuốc nếu tình trạng bệnh đã tiến triển nặng hoặc kèm hạt tophi dưới da ^[2], ^[7]. Mức hạ khoảng 0,35 mg/dL đến 0,5 mg/dL trên dân số chung là mức điều chỉnh khiêm tốn ^[1], ^[5].

Nghiên cứu can thiệp trên người Mỹ gốc Phi có tăng huyết áp tại các khu vực đô thị cho thấy việc chỉ cung cấp trợ cấp tài chính và hướng dẫn chung chung để tăng ăn rau củ, quả và đậu không làm hạ nồng độ axit uric một cách nhất quán ^[7]. Điều này cho thấy người bệnh cần áp dụng toàn diện cả cấu trúc thực đơn DASH, bao gồm thịt nạc và sữa ít béo, thay vì chỉ ăn rau đơn thuần hoặc thực hiện một cách chắp vá ^[7], ^[4].

Một yếu tố sinh học đáng chú ý là sự biến động của natri. Trong thử nghiệm dinh dưỡng có đối chứng, việc tăng lượng natri tiêu thụ từ mức thấp lên mức trung bình làm giảm 0,3 mg/dL axit uric, và tăng lên mức cao làm giảm 0,4 mg/dL axit uric ^[1]. Dù vậy, các chuyên gia không khuyến cáo người bệnh ăn mặn để hạ axit uric, bởi lượng muối cao gây tổn hại nghiêm trọng đến tim mạch và huyết áp ^[3], ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp

Sai lầm phổ biến nhất là quan điểm cho rằng người bệnh gút phải tuyệt đối cắt bỏ toàn bộ thực phẩm chứa đạm. Thực tế, chế độ ăn DASH khuyến khích việc sử dụng sữa ít béo, các loại đậu và hạt dinh dưỡng ^[3]. Đây là những nguồn protein an toàn, không làm tăng nguy cơ bùng phát cơn đau khớp mà còn hỗ trợ hạ urat ^[3], ^[7].

Nhiều người cũng nhầm tưởng chế độ ăn ketogenic nhiều mỡ và ít carb có thể giúp thanh lọc cơ thể và giảm axit uric. Tuy nhiên, phân tích gộp các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra chế độ ăn ketogenic không mang lại hiệu quả giảm axit uric trong máu như thực đơn DASH ^[6].

Hiểu lầm nguy hiểm khác là tự ý dừng thuốc hạ urat do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang ăn kiêng. Chế độ ăn DASH chỉ đóng vai trò chiến lược bổ trợ quan trọng cho những người có mức tăng nhẹ chưa cần dùng thuốc, người không dung nạp thuốc, hoặc hỗ trợ nâng cao hiệu quả điều trị y khoa ^[7].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Người mắc bệnh thận mạn tính (CKD) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng chế độ ăn DASH ^[8]. Thực đơn này chứa lượng lớn rau xanh, hoa quả và các loại hạt – vốn là những thực phẩm có hàm lượng kali và phốt pho rất dồi dào, có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận bị suy giảm ^[3], ^[8].

Người đang dùng đồng thời nhiều nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali cũng cần sự giám sát y tế chặt chẽ. Sự thay đổi lớn trong tỷ lệ vi chất dinh dưỡng của thực đơn có thể tương tác với cơ chế chuyển hóa của thuốc.

Những người đang trong cơn đau gút cấp tính dữ dội cần ưu tiên kiểm soát tình trạng viêm khớp theo chỉ định của bác sĩ. Thực đơn dinh dưỡng mang tính chất duy trì bền vững lâu dài từ 30 đến 90 ngày chứ không có công năng cắt cơn viêm cấp tức thì ^[5].

Hướng dẫn áp dụng thực đơn DASH đúng cách

Người bệnh nên xây dựng thực đơn hàng ngày tập trung vào nguồn rau xanh và trái cây tươi phong phú, kết hợp các loại ngũ cốc nguyên cám ^[3]. Đạm động vật nên được thay thế một phần bằng các loại đậu đỗ, hạt và đạm từ sữa ít béo ^[3], ^[4].

Cần kiên quyết loại bỏ nước ngọt đóng chai có đường, giảm tần suất ăn thịt đỏ và các sản phẩm chế biến sẵn như xúc xích hay thịt nguội ^[3]. Hạn chế tối đa việc sử dụng bia rượu, duy trì cân nặng hợp lý và vận động thể lực đều đặn để tối ưu hóa quá trình thanh thải urat tự nhiên ^[8].

Việc duy trì thực đơn cần sự kiên trì liên tục tối thiểu từ 4 tuần đến 30 ngày để ghi nhận sự chuyển biến của nồng độ urat trong máu, và duy trì bền vững đến 90 ngày để ổn định chỉ số này ^[6], ^[5]. Người bệnh nên thực hiện xét nghiệm định kỳ để theo dõi sát diễn tiến sức khỏe.

Chế độ ăn DASH là phương pháp hỗ trợ hạ axit uric máu an toàn và có cơ sở khoa học rõ ràng ^[1], ^[6]. Dù không thể thay thế phác đồ thuốc ở các ca bệnh nặng, việc ăn uống cân bằng theo chuẩn DASH giúp giảm nguy cơ cơn đau gút và cải thiện sức khỏe tim mạch toàn diện ^[3], ^[4].