Nhiều phụ nữ trẻ nôn nóng lấy lại vóc dáng thường chọn các biện pháp ăn kiêng khắc nghiệt để ép cân trong thời gian ngắn. Vòng eo có thể nhỏ đi nhanh chóng, nhưng một hệ lụy âm thầm ít ai ngờ tới chính là bộ khung xương đang bị bào mòn. Không ít người ngỡ ngàng khi nhận kết quả kiểm tra cho thấy mật độ khoáng của xương sụt giảm nghiêm trọng dù tuổi đời còn rất trẻ.
Thực tế, việc ép cân cấp tốc khiến lượng mỡ cơ thể tiêu biến đột ngột, kéo theo sự sụt giảm mạnh mẽ của hormone estrogen nội sinh và làm mất đi tải trọng cơ học thiết yếu để kích thích tạo xương. Tình trạng này khiến tế bào hủy xương chiếm ưu thế, dẫn đến mất chất khoáng nhanh chóng và khiến xương giòn xốp.
Hiểu đúng về vai trò của mô mỡ và xương ở nữ giới
Mô mỡ trong cơ thể phụ nữ không đơn thuần là nơi tích trữ năng lượng dư thừa. Đây còn là một cơ quan nội tiết đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển đổi và duy trì nồng độ estrogen lưu hành. Khi lượng mỡ tụt dốc không phanh, quá trình sản xuất estrogen tự nhiên cũng bị gián đoạn nặng nề.
Estrogen là yếu tố then chốt giúp ức chế các tế bào hủy xương và giữ lại canxi cho cấu trúc khung xương. Cân nặng thấp và các rối loạn rụng trứng được xác định là những nguyên nhân phổ biến gây giảm mật độ xương ở phụ nữ chưa mãn kinh [1]. Do đó, khi cơ thể thiếu hụt hormone này cùng với sự sụt giảm cân nặng quá mức, xương sẽ rơi vào trạng thái thoái biến mà không kịp tái tạo.
Giảm cân cấp tốc tác động thế nào đến mật độ xương?
Khi cơ thể bị cắt giảm năng lượng nghiêm trọng, quá trình chuyển hóa sẽ ưu tiên duy trì các cơ quan sinh tồn và rút bớt khoáng chất từ xương. Cân nặng của một người có mối liên hệ trực tiếp và là yếu tố dự báo mật thiết nhất đối với mật độ khoáng xương ở mọi vị trí trên cơ thể [2].
Việc giảm thể trọng cơ thể diễn ra quá nhanh khiến hệ xương đột ngột mất đi lực nén cơ học hàng ngày, vốn là tín hiệu kích thích các tế bào tạo xương hoạt động. Hậu quả là mật độ khoáng suy giảm tức thì, mở đường cho tình trạng thiểu xương hoặc loãng xương sớm.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Tác động tiêu cực của các biện pháp ăn kiêng siêu tốc đã được khoa học thực nghiệm chứng minh từ sớm. Trong một nghiên cứu công bố năm 1992, 8 phụ nữ đã tuân thủ chế độ ăn có mức năng lượng cực thấp là 405 kcal (tương đương 1701 kJ) mỗi ngày kéo dài trong 10 tuần [3]. Kết quả ghi nhận mức sụt cân trung bình lên tới 15,6 kg, đi kèm với sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về mật độ khoáng xương toàn thân từ mức 1,205 ± 0,056 g/cm2 xuống còn 1,175 ± 0,058 g/cm2 [3]. Sau khi ngừng ăn kiêng và cân nặng dần hồi phục sau 10 tháng, mật độ khoáng xương cũng tăng trở lại tương đương mức ban đầu [3]. Dù vậy, nghiên cứu này có cỡ mẫu rất nhỏ và chỉ đánh giá tổng thể nên cần thêm các nghiên cứu phân bố chi tiết hơn [3].
Hệ lụy của việc thiếu hụt thể trọng cũng thể hiện rõ nét ở phụ nữ mắc chứng chán ăn tâm thần, đối tượng thường có mức cân nặng rất thấp. Một nghiên cứu theo dõi trên 130 phụ nữ mắc chứng chán ăn tâm thần cho thấy tỷ lệ giảm mật độ xương (osteopenia) ở cột sống trước-sau là 50% và loãng xương (osteoporosis) là 13% [2]. Ở vùng cột sống nghiêng, tỷ lệ này lần lượt là 57% và 24%; còn tại vùng háng toàn phần, tỷ lệ giảm mật độ xương là 47% và loãng xương là 16% [2]. Nghiên cứu chỉ ra 92% bệnh nhân bị giảm mật độ xương ít nhất 1,0 độ lệch chuẩn ở một hoặc nhiều vị trí xương, và 38% giảm ít nhất 2,5 độ lệch chuẩn [2]. Đáng chú ý, cân nặng là yếu tố dự báo nhất quán nhất đối với mật độ xương ở mọi vị trí cơ thể, trong khi tiền sử dùng estrogen không tạo ra sự khác biệt [2].
Mối liên hệ giữa tình trạng mất kinh do thiếu hụt hormone và sự sụt giảm mật độ xương cũng được làm sáng tỏ ở phụ nữ độ tuổi sinh sản qua một nghiên cứu năm 1996 [4]. Khi đo mật độ xương cột sống thắt lưng (L2-L4) ở 43 phụ nữ bị vô kinh, các nhà khoa học nhận thấy nhóm này có mật độ xương thấp hơn đáng kể (0,917 ± 0,121 g/cm2) so với nhóm đối chứng có kinh nguyệt bình thường (1,032 ± 0,095 g/cm2) [4]. Ở phân nhóm suy buồng trứng sớm, mật độ xương thấp nhất ở mức 0,863 ± 0,112 g/cm2 [4]. Khi 7 phụ nữ suy buồng trứng sớm được điều trị bằng liệu pháp hormone thay thế theo chu kỳ trong 12 tháng (gồm 0,625 mg conjugated estrogen từ ngày 1 đến 28 và 5 mg medroxyprogesterone từ ngày 14 đến 28, sau đó nghỉ 7 ngày), mật độ khoáng xương đã tăng lên rõ rệt [4].
Bên cạnh đó, các số liệu theo dõi dài hạn cũng củng cố tầm quan trọng của thể trạng đối với việc bảo tồn xương. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong 9 năm trên 50 phụ nữ dưới 60 tuổi (tuổi trung bình ban đầu 48,3 ± 5,4 tuổi) cho thấy các yếu tố nguy cơ chính dẫn đến mất xương nhanh là cân nặng ban đầu thấp dưới 57 kg, chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 20 kg/m2 và tiền sử gia đình có gãy xương do giòn xương [5]. Một nghiên cứu tiến cứu khác trong 5 năm trên 435 phụ nữ lớn tuổi nhận thấy những người có cân nặng ban đầu thấp, chỉ số Quetelet thấp, nếp gấp da cơ tam đầu nhỏ và diện tích cơ cánh tay ít hơn đều bị mất xương vùng xương quay nhiều hơn đáng kể [6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra nhóm đang dùng estrogen có tỷ lệ mất xương quay thấp hơn rõ rệt so với người không dùng (2,8% so với 7,3%), đặc biệt nếu dùng từ 5 năm trở lên thì mức mất xương chỉ là 1,0% so với 6,9% ở nhóm không dùng [6].
Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy khung xương có khả năng phản ứng và thích ứng linh hoạt trước những thay đổi về năng lượng và trọng lượng cơ thể. Việc điều chỉnh lại chế độ dinh dưỡng và khôi phục thể trọng hợp lý có thể giúp cải thiện sự suy giảm khoáng chất ở những giai đoạn sớm [3].
Tuy nhiên, các dữ liệu cũng có những giới hạn nhất định. Chẳng hạn, nghiên cứu can thiệp ăn kiêng 405 kcal/ngày được thực hiện trên quy mô rất nhỏ gồm 8 người và chưa phân tích chi tiết từng phân vùng xương riêng biệt [3]. Thêm vào đó, việc đo lường mật độ khoáng xương đơn thuần chưa đủ để chẩn đoán bệnh loãng xương ở phụ nữ tiền mãn kinh nếu không có gãy xương do giòn xương đi kèm [1]. Vì vậy, việc đánh giá mật độ xương ở phụ nữ trẻ chỉ nên tiến hành khi có các chỉ định chuyên khoa rõ ràng [1].
Những hiểu lầm thường gặp về cân nặng và độ chắc khỏe của xương
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần bổ sung canxi hoặc uống sữa là có thể thoải mái nhịn ăn giảm cân cấp tốc mà không lo hại xương. Dù canxi rất quan trọng, nhưng nếu cơ thể rơi vào tình trạng thiếu năng lượng nghiêm trọng và sụt giảm estrogen, cơ thể sẽ không thể giữ lại khoáng chất này trong khung xương [1], [4]. Trong một nghiên cứu theo dõi 5 năm, lượng canxi trong chế độ ăn ban đầu thậm chí không cho thấy mối liên hệ với sự thay đổi mật độ xương [6].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng phụ nữ trẻ tuổi thì không thể bị loãng xương. Thực tế, tình trạng rối loạn rụng trứng hoặc vô kinh kéo dài do ép cân là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sụt giảm mật độ xương [1], [4]. Mất kinh là một chỉ dấu cảnh báo tình trạng mất xương đang diễn ra âm thầm ở người trẻ [4].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ trẻ có chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 20 kg/m2 hoặc cân nặng dưới 57 kg cần hết sức cẩn trọng trước bất kỳ kế hoạch ăn kiêng nào [5]. Thể trạng quá gầy gò vốn dĩ đã là một yếu tố nguy cơ khiến xương mất chất khoáng nhanh hơn bình thường [5], [6].
Những người có tiền sử kinh nguyệt không đều, vô kinh hoặc có người thân từng bị gãy xương do giòn xương tuyệt đối không nên áp dụng các biện pháp giảm cân cấp tốc [5], [1]. Nếu bạn có các vấn đề sức khỏe nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng để tránh gây tổn thương lâu dài cho hệ xương.
Hướng dẫn chăm sóc và duy trì khung xương vững chắc
Để bảo vệ mật độ xương, mục tiêu hàng đầu là duy trì cân nặng ổn định và tránh xa các chế độ ăn kiêng hà khắc có năng lượng cực thấp như mức 405 kcal/ngày [3]. Thay vì ép cân nhanh, việc điều chỉnh lối sống từ tốn kết hợp vận động hợp lý giúp cơ thể duy trì nồng độ nội tiết tố ổn định [1].
Việc duy trì chu kỳ kinh nguyệt đều đặn là thước đo quan trọng phản ánh nồng độ estrogen nội sinh tự nhiên để bảo vệ xương [4]. Khi phát hiện các dấu hiệu rối loạn kinh nguyệt hay mất kinh sau khi sụt cân, cần đi khám chuyên khoa ngay để được đánh giá và can thiệp kịp thời [1], [4]. Giữ gìn khối lượng cơ và mô mỡ ở mức cân bằng là chìa khóa then chốt giúp khung xương luôn chắc khỏe dài lâu [6].
Làm đẹp và chăm sóc vóc dáng là nhu cầu chính đáng, nhưng không nên đánh đổi bằng sự vững chắc của khung xương suốt cuộc đời. Giảm cân an toàn, khoa học với tốc độ vừa phải sẽ giúp bảo toàn cấu trúc xương và sức khỏe nội tiết. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn y khoa khi cần thiết để có được vẻ đẹp khỏe mạnh từ bên trong.
