Vận động viên chịu áp lực tập luyện cường độ cao nhưng vẫn đối mặt nguy cơ loãng xương và chấn thương xương. Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH giàu sữa ít béo để đáp ứng nhu cầu canxi và bảo vệ khung xương.

Các bằng chứng hiện có cho thấy chế độ ăn giàu sữa ít béo hoặc tách béo giúp cải thiện mật độ xương và giảm tỷ lệ gãy xương do mỏi ở vận động viên nữ [1]. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng về việc áp dụng nguyên bản toàn bộ thực đơn DASH trên vận động viên vẫn còn thiếu, đồng thời chế độ DASH từng ghi nhận làm giảm nồng độ vitamin D hoạt tính trong máu ở người trưởng thành [2].

Sữa ít béo theo chuẩn DASH tác động thế nào đến xương?

Chế độ ăn DASH chú trọng tiêu thụ các sản phẩm bơ sữa ít béo, kết hợp nhiều rau quả, ngũ cốc nguyên hạt nhằm hạ huyết áp và cung cấp khoáng chất [3], [2]. Sữa cung cấp các thành phần sinh học gồm hai phân đoạn protein chất lượng cao, canxi và vitamin D [4].

Tập kháng lực kết hợp tiêu thụ sữa giúp kích thích đồng hóa cơ bắp và giảm tiêu xương [4]. Canxi và protein từ sữa hỗ trợ bảo tồn mật độ khoáng xương (BMD) tại các vị trí chịu lực quan trọng [4]. Ngoài canxi, hàm lượng kali dồi dào trong khẩu phần giàu sữa ít béo cũng thúc đẩy gia tăng mật độ xương hông và xương toàn thân [1].

Nghiên cứu nói gì về sữa ít béo và mật độ xương vận động viên?

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 2 năm trên 125 nữ vận động viên chạy đường dài (18-26 tuổi) đã đánh giá mối liên quan giữa dinh dưỡng và xương [1]. Kết quả cho thấy mỗi cốc sữa tách béo tiêu thụ thêm mỗi ngày giúp giảm 62% tỷ lệ gãy xương do mỏi [1]. Chế độ ăn giàu sữa kết hợp ít chất béo giúp giảm 68% nguy cơ gãy xương do mỏi, đồng thời làm tăng đáng kể mật độ xương hông và toàn thân [1].

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 8 tuần trên phụ nữ tiền mãn kinh cho thấy việc bổ sung 2 khẩu phần sữa ít béo mỗi ngày trong 3 ngày mỗi tuần giúp tăng mật độ xương ở hông và cột sống [5]. Tiêu thụ thêm 4 khẩu phần sữa tách béo mỗi ngày cung cấp khoảng 1.200 mg canxi bổ sung, hỗ trợ duy trì nồng độ canxi huyết thanh ổn định và tăng khối lượng cơ nạc [5]. Dù vậy, hai thử nghiệm sử dụng sữa chua chứa lượng protein thấp (5 g protein cho mỗi 6 oz) đã không tạo ra thay đổi tích cực nào về thành phần cơ thể [4].

Về mô hình DASH tổng thể, nghiên cứu cắt ngang trên 839 người cao tuổi Trung Quốc ghi nhận điểm tuân thủ DASH tương quan thuận với chỉ số T-score xương gót ở phụ nữ sau mãn kinh [3]. Nam giới có điểm DASH cao nhất giảm 50,1% nguy cơ loãng xương so với nhóm thấp nhất [3]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ thực hiện trên người cao tuổi, chưa thể ngoại suy hoàn toàn cho vận động viên trẻ [3].

Hiện tượng sụt giảm calcitriol khi áp dụng DASH

Phân tích thứ cấp từ thử nghiệm DASH trên 334 người tham gia (độ tuổi trung bình 45,7) ghi nhận tác động bất ngờ lên chuyển hóa xương [2]. Sau thời gian can thiệp, chế độ ăn DASH làm giảm nồng độ calcitriol (1,25-dihydroxyvitamin D3, dạng hoạt tính sinh học của vitamin D) trong huyết thanh xuống 3,32 pg/mL so với nhóm đối chứng [2].

Sự suy giảm này thể hiện rõ hơn ở nhóm người Mỹ gốc Phi [2]. Chế độ ăn DASH không làm thay đổi đáng kể nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH), canxi ion hóa hay lượng canxi bài tiết qua nước tiểu [2]. Ý nghĩa lâm sàng lâu dài của việc giảm calcitriol trong chế độ DASH đối với sức khỏe xương của người vận động mạnh vẫn chưa được làm rõ [2].

Vai trò của thành phần cơ thể và vi chất khác

Mật độ xương của vận động viên không chỉ phụ thuộc vào canxi từ sữa [6], [7]. Một nghiên cứu cắt ngang trên 40 nữ vận động viên chạy cự ly trẻ tuổi (12-18 tuổi) chỉ ra rằng tỷ lệ mỡ thân và mỡ nội tạng tương quan nghịch với mật độ xương thắt lưng và toàn thân [6]. Tình trạng mất kinh do thiếu hụt năng lượng làm giảm mật độ xương đáng kể so với người có chu kỳ kinh nguyệt bình thường [6].

Ngoài canxi, magiê đóng vai trò trung gian quan trọng trong quá trình khoáng hóa [7]. Nghiên cứu trên 17 vận động viên bơi lội ưu tú cho thấy lượng magiê nạp vào là yếu tố dự báo độc lập đối với mật độ khoáng xương, giúp tăng độ chính xác của mô hình dự đoán thêm 24% [7]. Việc chỉ tập trung vào canxi từ sữa mà bỏ qua magiê có thể hạn chế sự phát triển khối lượng xương [7].

Điều chưa biết

Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp câu trả lời cho một số vấn đề quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá toàn bộ thực đơn DASH tác động ra sao đến vận động viên sức bền và vận động viên đối kháng.
  • Mức độ ảnh hưởng thực tế của việc hạ calcitriol khi dùng DASH lên nguy cơ chấn thương xương dài hạn ở vận động viên chuyên nghiệp chưa được xác định.
  • Tác động của sữa ít béo đối với vận động viên nam giới chưa được nghiên cứu chi tiết như ở nữ giới.

Ai nên thận trọng khi dùng chế độ sữa ít béo?

  • Vận động viên có hội chứng bộ ba nữ vận động viên: Người bị rối loạn kinh nguyệt hoặc thiếu hụt năng lượng tương đối cần điều chỉnh năng lượng tổng thể trước, vì chỉ bổ sung sữa ít béo không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương xương do thiếu hụt estrogen [6].
  • Người không dung nạp lactose hoặc dị ứng đạm sữa: Cần tìm nguồn canxi và protein thay thế để tránh rối loạn tiêu hóa khi tập luyện.
  • Vận động viên thi đấu cần duy trì cân nặng: Không nên lạm dụng quá mức các khẩu phần sữa ngoài kế hoạch calo quy định, cần theo dõi tổng năng lượng nạp vào [4].

Cách áp dụng thực tế

  • Vận động viên có thể bổ sung sữa tách béo hoặc sữa ít béo vào chế độ ăn hàng ngày để nhận canxi, kali và protein chất lượng cao nhằm hỗ trợ phòng ngừa nứt xương do mỏi [1].
  • Kết hợp uống sữa sau các buổi tập kháng lực để hỗ trợ đồng hóa cơ bắp và bảo vệ mật độ xương tốt hơn [4].
  • Đảm bảo bổ sung đa dạng thực phẩm để nạp đủ magiê và vitamin D, không phụ thuộc hoàn toàn vào các sản phẩm sữa [5], [7].

Chế độ ăn nhiều sữa ít béo theo định hướng DASH mang lại lợi ích rõ rệt trong việc tăng mật độ xương và giảm tỷ lệ gãy xương ở vận động viên chạy bộ nữ. Người tập luyện thể thao cần phối hợp sữa ít béo với chế độ ăn đủ năng lượng và tập kháng lực thay vì chỉ dựa vào một loại thực phẩm đơn lẻ. Vận động viên có bệnh lý nền hoặc rối loạn chu kỳ kinh nguyệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao.