Nhiều nữ vận động viên và người tập thể thao lựa chọn chế độ ăn keto với kỳ vọng giảm mỡ nhanh và tối ưu hóa vóc dáng. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như toàn bộ carbohydrate trong giai đoạn tập luyện cường độ cao thường dẫn đến sụt giảm tổng năng lượng nạp vào. Tình trạng này khiến nhiều người đối mặt với nguy cơ mất kinh và rối loạn chức năng sinh sản.
Về mức độ bằng chứng, các dữ liệu khoa học hiện nay chủ yếu tập trung vào hội chứng thiếu hụt năng lượng tương đối (LEA) và tam chứng nữ vận động viên, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng dài hạn trực tiếp trên chế độ ăn keto và chu kỳ kinh. Nghiên cứu thực nghiệm duy nhất về keto ở vận động viên sức bền chỉ ghi nhận sự thay đổi về thành phần cơ thể và hiệu suất vận động trên nhóm rất nhỏ, không theo dõi các hormone sinh sản. Do đó, nguy cơ rối loạn chu kỳ khi ăn keto phần lớn bắt nguồn từ tình trạng thiếu hụt năng lượng khả dụng (EA) nói chung.
Cơ chế tác động của thiếu hụt năng lượng đến nội tiết tố
Khi cơ thể tiếp nhận không đủ năng lượng so với mức tiêu hao cho vận động, năng lượng khả dụng (EA) sẽ giảm xuống mức thấp [1], [2]. Tình trạng này kích hoạt phản ứng thích nghi sinh tồn, buộc cơ thể phải giảm tỷ lệ trao đổi chất khi nghỉ ngơi (RMR) và ức chế các chức năng không thiết yếu như sinh sản [1].
Ở nữ vận động viên gặp tình trạng này, vùng dưới đồi suy giảm bài tiết các hormone kích thích tuyến yên là LH (luteinizing hormone) và FSH (follicle-stimulating hormone) [3]. Sự suy giảm này dẫn đến thiếu hụt hormone estrogen nội sinh [3]. Nồng độ estrogen thấp kéo dài không chỉ gây mất kinh mà còn làm tăng nguy cơ suy giảm mật độ khoáng của xương, dễ dẫn đến gãy xương và làm tăng nguy cơ tim mạch sớm [4], [3].
Các nghiên cứu về năng lượng nạp vào và rối loạn kinh nguyệt
Một nghiên cứu can thiệp năm 2014 đánh giá 31 vận động viên nữ chuyên nghiệp trẻ tuổi (18,1 ± 2,6 tuổi) bị vô kinh hoặc thiểu kinh [2]. Can thiệp dinh dưỡng kéo dài 3 tháng giúp tăng năng lượng nạp vào từ 2.354 ± 539 lên 2.588 ± 557 kcal/ngày và nâng năng lượng khả dụng từ 28,3 ± 9,2 lên 35,8 ± 12,3 kcal/kg khối nạc/ngày [2]. Kết quả cho thấy nồng độ LH tăng đáng kể từ 3,04 ± 1,63 lên 4,59 ± 2,53 mIU/ml, nhưng thời gian 3 tháng vẫn chưa đủ để khôi phục lại chu kỳ kinh nguyệt đều đặn [2].
Một nghiên cứu năm 2023 trên 69 phụ nữ gồm 50 vận động viên thể hình và 19 người tập gym cho thấy tình trạng thiếu hụt năng lượng khả dụng xuất hiện ở 10% vận động viên thể hình và 26% người tập gym [5]. Trong nhóm không dùng thuốc tránh thai, tỷ lệ mất kinh ở vận động viên thể hình là 27%, liên quan chặt chẽ đến tỷ lệ mỡ cơ thể quá thấp trong giai đoạn ngoài mùa thi đấu [5].
Tổng quan năm 2022 về các môn thể thao cho thấy tỷ lệ thiểu kinh (chu kỳ kéo dài trên 35 ngày hoặc chỉ có 5-7 chu kỳ mỗi năm) xuất hiện cao nhất ở môn quyền anh (55%), thể dục nhịp điệu (44%) và thể dục dụng cụ (32%) [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 60% vận động viên ba môn phối hợp rơi vào tình trạng thâm hụt calo, dẫn đến nguy cơ cao bị vô kinh thứ phát [4].
Một nghiên cứu năm 2020 trên các vận động viên thể hình nữ ghi nhận tình trạng rối loạn kinh nguyệt và vô kinh xuất hiện từ giai đoạn sớm của quá trình siết cân [6]. Tác động này phản ánh cơ thể phản ứng với sự sụt giảm năng lượng khả dụng hơn là một mốc phần trăm mỡ cơ thể cố định, đồng thời triệu chứng mất kinh có thể kéo dài ngay cả sau khi cân nặng đã hồi phục [6].
Nghiên cứu về chế độ ăn keto ở vận động viên
Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về chế độ ăn ketogenic ở vận động viên hiện còn rất hạn chế. Một nghiên cứu thí điểm năm 2017 theo dõi 5 vận động viên sức bền (gồm 4 nữ và 1 nam) áp dụng keto không giới hạn calo trong 10 tuần [7].
Kết quả cho thấy các vận động viên tăng khả năng sử dụng chất béo làm nhiên liệu, giảm trung bình 4 kg cân nặng và giảm tổng độ dày 8 nếp gấp da 25,9 mm [7]. Tuy nhiên, thời gian đến khi kiệt sức giảm khoảng 2 phút và công suất đỉnh giảm 18 W [7]. Nghiên cứu này chỉ dừng lại ở hiệu suất vận động và phản hồi tâm lý, không đo lường nồng độ hormone sinh sản hay tác động trực tiếp đến chu kỳ kinh nguyệt [7].
Bên cạnh đó, việc bổ sung dinh dưỡng hợp lý và bố trí ngày nghỉ giúp cải thiện vi chất và cân bằng năng lượng ở vận động viên mất kinh, như một nghiên cứu năm 1999 trên 4 vận động viên can thiệp trong 20 tuần đã cải thiện dự trữ sắt, ferritin, folate và vitamin B12 [8].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các tài liệu hiện có chưa cung cấp đủ dữ liệu để trả lời các vấn đề sau:
- Chế độ ăn keto đủ calo (năng lượng khả dụng trên 45 kcal/kg khối nạc/ngày) có gây rối loạn hormone sinh sản ở nữ vận động viên độc lập với việc thiếu calo hay không.
- Mức carbohydrate tối thiểu cần thiết để duy trì tín hiệu trục dưới đồi - tuyến yên - buồng trứng ổn định ở người tập nặng.
- Thời gian phục hồi kinh nguyệt trung bình của phụ nữ tập luyện sau khi ngừng chế độ ăn keto và bổ sung lại carbohydrate.
Ai nên thận trọng khi tập nặng kết hợp cắt giảm dinh dưỡng?
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Nữ vận động viên thi đấu các môn chú trọng thể hình mảnh mai, kiểm soát cân nặng gắt gao như thể dục nghệ thuật, ba môn phối hợp hoặc thể hình [1], [4].
- Người có tiền sử thiểu kinh, vô kinh thứ phát hoặc có dấu hiệu rối loạn hành vi ăn uống [1], [6].
- Phụ nữ tập luyện cường độ cao đang ghi nhận dấu hiệu giảm hiệu suất, mệt mỏi kéo dài hoặc suy giảm tâm trạng [6], [7].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho nữ vận động viên
Nếu tham gia tập luyện nặng, việc duy trì đủ năng lượng khả dụng là yếu tố tiên quyết để bảo vệ hệ trục nội tiết [2], [4]. Không nên tự ý cắt giảm tinh bột đột ngột về mức keto mà không có sự theo dõi của chuyên gia thể thao hoặc bác sĩ.
Khi xuất hiện dấu hiệu chu kỳ kéo dài bất thường hoặc mất kinh, ưu tiên hàng đầu là xem xét lại tổng năng lượng nạp vào, lượng đạm và bố trí ngày nghỉ ngơi hợp lý [2], [8]. Duy trì tỷ lệ mỡ cơ thể ở ngưỡng an toàn và tránh kéo dài các giai đoạn siết cân quá mức là biện pháp cần thiết để bảo vệ mật độ khoáng của xương và sức khỏe tim mạch [5], [4], [3].
Nữ vận động viên cần lắng nghe các tín hiệu cảnh báo sớm từ cơ thể thay vì chỉ chú trọng vào mục tiêu giảm cân ngắn hạn. Khi gặp các dấu hiệu rối loạn nội tiết hoặc kinh nguyệt không đều, việc trao đổi với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều cần thiết để xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp.




