Chế độ ăn DASH được nhiều người biết đến như giải pháp y khoa hàng đầu để kiểm soát huyết áp và bảo vệ tim mạch. Khi bước vào tập luyện thể thao cường độ cao, nhiều người thắc mắc liệu có thể dùng thực đơn này hay cần một phiên bản điều chỉnh riêng.
Hiện tại, các nghiên cứu khoa học chỉ thử nghiệm thực đơn DASH trên nhóm bệnh lý chuyển hóa hoặc giảm cân [1], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả của một "bản DASH biến thể" chuyên biệt cho vận động viên. Dữ liệu y học thể thao cho thấy việc tập luyện nặng đòi hỏi chiến lược năng lượng và dinh dưỡng rất khác biệt so với nguyên bản DASH y khoa [2], [3].
Thực đơn DASH chuẩn được thiết kế như thế nào?
Nghiên cứu lâm sàng năm 2022 xác định thực đơn DASH tiêu chuẩn tính toán năng lượng dựa trên phương trình Mifflin-St Jeor nhân hệ số hoạt động thể lực [1]. Với đối tượng thừa cân hoặc béo phì, thực đơn can thiệp được thiết kế cắt giảm 500-700 kcal/ngày so với nhu cầu [1].
Về cơ cấu đa lượng, DASH chuẩn cung cấp 55-60% năng lượng từ carbohydrate, 15% từ protein và 25-30% từ chất béo [1]. Khẩu phần mỗi ngày gồm 8-12 phần rau quả, 7-15 phần ngũ cốc nguyên hạt, 2-3 phần sữa ít béo, 2 phần thịt đỏ, 1 phần hạt và giới hạn lượng muối dưới 2300 mg/ngày [1].
Nguy cơ thiếu hụt năng lượng khi tập luyện nặng
Tập luyện thể thao cường độ cao làm tăng mạnh tiêu hao năng lượng [4]. Nếu áp dụng các thực đơn cắt giảm calo, vận động viên rất dễ rơi vào hội chứng thiếu hụt năng lượng tương đối (LEA), xác định khi mức năng lượng khả dụng tụt dưới 30 kcal/kg khối nạc/ngày [2], [5].
Một nghiên cứu can thiệp 12 tuần trên 21 nữ vận động viên bóng ném chuyên nghiệp ghi nhận toàn bộ đối tượng đều ở tình trạng năng lượng khả dụng dưới 30 kcal/kg khối nạc/ngày [2]. Tình trạng thâm hụt năng lượng cũng xuất hiện rõ ở vận động viên thể dục dụng cụ và trượt băng nghệ thuật, với mức năng lượng nạp vào thực tế thấp hơn 3,19 MJ/ngày so với mức tiêu hao [6]. Tình trạng này kéo dài gây ảnh hưởng tiêu cực tới xương, chức năng nội tiết và khả năng vận động [2], [5].
Nhu cầu carbohydrate và chất béo ở người tập luyện
Nhu cầu dinh dưỡng của người tập thể thao được quyết định bởi khối lượng tập luyện (cường độ, tần suất, thời gian) và khối lượng cơ thể [3]. Chế độ ăn thông thường của nhiều vận động viên chỉ đạt khoảng 4,5 g carbohydrate/kg thể trọng/ngày, thấp hơn mức khuyến nghị thể thao [4].
Nâng tỷ lệ carbohydrate lên trên mức 45-55% tổng năng lượng là cần thiết để duy trì sức bền và phục hồi nhanh sau buổi tập [3]. Về chất béo, thử nghiệm năm 2002 trên 6 vận động viên nam sức bền cho thấy việc tăng chất béo lên 33% tổng calo không làm thay đổi nhịp tim, lactate hay tỷ lệ trao đổi hô hấp khi chạy bộ dưới mức tối đa trong 40 phút so với chế độ ăn giàu carbohydrate (72%), miễn là tổng năng lượng được bù đắp đủ theo tiêu hao hàng ngày [7].
Khác biệt cốt lõi giữa hai hướng tiếp cận
Điểm khác biệt lớn nhất giữa DASH chuẩn và nhu cầu tập luyện nằm ở tổng năng lượng và mật độ dinh dưỡng:
- DASH chuẩn: Tập trung hạ huyết áp, nhiều chất xơ, giảm muối (dưới 2300 mg/ngày) và thường tạo thâm hụt calo để giảm cân [1].
- Dinh dưỡng cho thể thao: Ưu tiên bù đủ tổng năng lượng tiêu hao, linh hoạt carbohydrate để tái tạo glycogen và cung cấp đủ vi chất [7], [3].
Lượng chất xơ rất cao từ 8-12 phần rau quả của DASH chuẩn dễ gây no sớm, khiến vận động viên khó nạp đủ lượng calo cần thiết [1], [5]. Vận động viên thường không tự động ăn tăng lên khi khối lượng vận động tăng [4].
Điều chưa biết
- Chưa có thử nghiệm đối đầu trực tiếp giữa thực đơn DASH chuẩn và thực đơn DASH nâng cao calo trên thành tích thi đấu thể thao.
- Chưa có nghiên cứu xác định mức natri tối ưu của DASH khi vận động viên mất nhiều muối qua mồ hôi.
- Chưa có hướng dẫn chuẩn hóa nào từ các hiệp hội thể thao về việc áp dụng DASH cho vận động viên chuyên nghiệp.
Ai nên thận trọng khi áp dụng DASH?
- Vận động viên sức bền và người tập luyện cường độ cao: Nguy cơ thiếu năng lượng khả dụng và giảm hiệu suất tập luyện [2], [4], [5].
- Nữ vận động viên: Nhóm có nguy cơ cao bị rối loạn kinh nguyệt, giảm mật độ xương khi thiếu calo kéo dài [6], [3], [5].
- Người tập luyện trong môi trường nóng ẩm, đổ nhiều mồ hôi: Việc ép mức natri dưới 2300 mg/ngày của DASH chuẩn có thể không bù đủ điện giải tiêu hao [1].
Gợi ý áp dụng thực tế
Nếu muốn ứng dụng các mặt tích cực của DASH (nhiều rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, ít chất béo bão hòa), người tập thể thao phải điều chỉnh tăng tổng calo để đáp ứng mức tiêu hao thực tế [7], [1]. Cần đảm bảo mức năng lượng khả dụng duy trì trên 30 kcal/kg khối nạc/ngày để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa và xương [2], [5]. Người có bệnh nền huyết áp đang tập luyện nặng cần tham khảo bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng để cân đối lượng muối và năng lượng nạp vào.





