Nhiều người thường xuyên đối mặt với tình trạng ngứa ngáy dữ dội, vảy gàu bong tróc liên tục rơi xuống vai áo gây mất tự tin trong giao tiếp hàng ngày. Trước sự khó chịu này, không ít người tìm đến các phương pháp truyền miệng trong dân gian như nấu nước cây cứt lợn để gội đầu với hy vọng trị dứt điểm gàu và nấm ngứa.
Thực tế, dù cây cứt lợn là cây thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay chưa đủ cơ sở để khẳng định việc gội đầu bằng thảo dược này có thể tiêu diệt tận gốc vi nấm gây gàu. Thay vào đó, y học hiện đại đã xác định rõ căn nguyên bệnh sinh và chứng minh hiệu quả vượt trội của các hoạt chất kháng nấm chuyên biệt.
Bản chất của gàu và sự hiện diện của vi nấm Malassezia
Gàu không đơn thuần là vấn đề vệ sinh kém mà là một tình trạng da đầu phức tạp đặc trưng bởi cảm giác ngứa ngáy khó chịu và sự bong tróc quá mức của các tế bào sừng [1]. Căn nguyên chính của hiện tượng này bắt nguồn từ sự sinh sôi và xâm chiếm quá mức của các loài vi nấm men thuộc chi Malassezia [1]. Một số nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các vi khuẩn thuộc chi Staphylococcus cũng tham gia vào cơ chế bệnh sinh của gàu [1].
Các loài vi nấm Malassezia phụ thuộc nhiều vào lipid trên da đầu người để sinh trưởng và phát triển [2]. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ tháng 2 năm 2019 đến tháng 6 năm 2020 trên 217 người đến khám tại các phòng khám da liễu ở thành phố Mekelle, Ethiopia cho thấy có tới 51,15% (111 người) dương tính với nấm Malassezia [3]. Khi phân lập 140 chủng nấm từ những người này, các nhà khoa học xác định được ba loài chiếm ưu thế gồm Malassezia globosa với tỷ lệ 67,15%, Malassezia furfur chiếm 21,70% và Malassezia restricta chiếm 12,15% [3].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng yếu tố giới tính và độ tuổi có mối liên quan đáng kể tới sự hiện diện của nấm [3]. Đáng chú ý, thói quen chăm sóc tóc như việc sử dụng dầu dưỡng tóc làm tăng nguy cơ hiện diện của Malassezia lên gần 3 lần [3]. Ngược lại, thói quen sử dụng dầu gội trị gàu chuyên dụng có mối liên hệ nghịch rõ rệt với sự xuất hiện của các loài nấm men này trên da đầu [3].
Hiệu quả của các hoạt chất kháng nấm tiêu chuẩn
Để kiểm soát sự bùng phát của vi nấm gây gàu, y học đã nghiên cứu và phát triển nhiều hợp chất kháng nấm bôi ngoài da với cơ chế tác động rõ ràng. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành đánh giá nồng độ ức chế tối thiểu của ba hoạt chất kháng nấm phổ biến gồm kẽm pyrithione, ketoconazole, ciclopirox cùng chiết xuất cây phỉ hamamelitannin đối với các loài Malassezia và Staphylococcus [1].
Thử nghiệm mô phỏng điều kiện gội đầu và tiếp xúc thực tế trên da đầu cho thấy các công thức dầu gội chứa ketoconazole và kẽm pyrithione mang lại hiệu quả ức chế vi nấm Malassezia mạnh mẽ nhất [1]. Ngược lại, sản phẩm dầu gội thông thường không chứa hoạt chất kháng nấm chuyên biệt cho thấy hiệu quả kém nhất trong việc ngăn chặn vi nấm Malassezia và vi khuẩn Staphylococcus phát triển [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hiệu quả thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào từng loài vi sinh vật, thời gian tiếp xúc của dầu gội trên da và các thành phần phối hợp trong công thức [1].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1999 tại Philippines đã so sánh hoạt tính kháng nấm của sáu loại dầu gội thương mại đối với chủng Malassezia furfur phân lập từ người bị gàu [4]. Kết quả cho thấy toàn bộ sáu loại dầu gội đều thể hiện mức độ tác động nhất định lên vi nấm thử nghiệm [4]. Tuy nhiên, mức độ chênh lệch về hoạt lực kháng nấm giữa các sản phẩm là vô cùng lớn [4].
Cụ thể, dầu gội chứa ketoconazole 1% cho khả năng tiêu diệt tế bào nấm men cao gấp 10 lần so với sản phẩm cạnh tranh xếp ngay sau nó [4]. Đáng kinh ngạc hơn, chế phẩm chứa ketoconazole 2% có hiệu lực diệt nấm cao gấp 10 lần so với loại 1% và vượt trội gấp 100 lần so với tất cả các dòng dầu gội thông thường khác tham gia thử nghiệm [4]. Nghiên cứu khẳng định rằng việc sử dụng các chế phẩm chứa hoạt chất kháng nấm đã được kiểm chứng là biện pháp hiệu quả nhất để kiểm soát vi nấm gây gàu [4].
Tác động của kẽm pyrithione và khả năng bám giữ trên tóc
Bên cạnh ketoconazole, hoạt chất kẽm pyrithione cũng là một trong những thành phần kinh điển được ứng dụng rộng rãi. Malassezia restricta và Malassezia globosa là hai loài nấm men phụ thuộc lipid chủ yếu liên quan trực tiếp đến gàu ngứa [5]. Một nghiên cứu năm 2021 kết hợp các phương pháp nuôi cấy và phát hiện bộ gen đã xác thực rằng kẽm pyrithione có khả năng ức chế sự phát triển của Malassezia ở nồng độ ức chế tối thiểu rất thấp [5].
Trong một nghiên cứu thử nghiệm dọc có giá trị cao, các nhà nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase định lượng (qPCR) để theo dõi mật độ vi sinh vật [5]. Kết quả phân tích xác nhận lượng nấm Malassezia restricta trên da đầu giảm đi rõ rệt sau khi người bệnh được điều trị bằng dầu gội chứa kẽm pyrithione [5]. Điều này chứng minh hiệu lực sinh học thực tế của kẽm pyrithione trên da đầu người chứ không chỉ dừng lại ở các đĩa cấy trong phòng thí nghiệm [5].
Mặt khác, để một hoạt chất trị gàu phát huy tác dụng bền vững, khả năng bám dính và tạo hiệu ứng dự trữ trên sợi tóc đóng vai trò quyết định. Một nghiên cứu năm 2003 đã giới thiệu phương pháp thử nghiệm sợi tóc mới nhằm đánh giá khả năng kháng nấm của các chế phẩm trị gàu ex vivo [6]. Mười tình nguyện viên đã tham gia ủ tóc trong 5 phút với các công thức dầu gội khác nhau, sau đó các sợi tóc được xả sạch dưới vòi nước chảy trong 1 phút rồi đem sấy khô [6].
Hai trăm sợi tóc có độ dài 1 cm từ mỗi mẫu được đặt vào môi trường thạch chọn lọc chứa dầu ô liu đã cấy nấm Malassezia sympodialis hoặc Malassezia globosa để theo dõi bán định lượng trong suốt 18 ngày [6]. Kết quả sơ bộ cho thấy hoạt chất climbazole nồng độ 1% đạt hiệu quả ức chế nấm đặc biệt tốt thông qua hiệu ứng lưu trữ bám trên chất tóc, giúp ngăn chặn nấm tái xâm nhập sau khi gội sạch [6].
Giải pháp mới đối phó với hiện tượng kháng thuốc và mất cân bằng vi sinh
Mặc dù các thuốc nhóm azole được sử dụng phổ biến trong điều trị gàu, hiện tượng kháng thuốc đang bắt đầu xuất hiện ở các chủng vi nấm Malassezia [2]. Tình trạng này thúc đẩy các nhà khoa học tìm kiếm những công thức phối hợp mới nhằm hạn chế tối đa nguy cơ kháng thuốc [2]. Một nghiên cứu đã đánh giá chín công thức kết hợp giữa piroctone olamine và climbazole so sánh với dầu gội y tế chứa ketoconazole 2% trên ba chủng nấm Malassezia furfur, Malassezia globosa và Malassezia sympodialis [2].
Kết quả thử nghiệm khuếch tán thạch cho thấy công thức climbazole 0,5% đơn lẻ hoặc các phối hợp piroctone olamine/climbazole theo tỷ lệ 0,1%/0,1% và 0,1%/0,5% mang lại hiệu quả tương đương với dầu gội y tế chứa 2% ketoconazole trên các chủng thử nghiệm [2]. Riêng công thức phối hợp tỷ lệ 1,0%/0,1% đạt hiệu quả tương đương ketoconazole 2% trên hai chủng M. furfur và M. sympodialis [2]. Tuy nhiên, đối với chủng Malassezia globosa, không có công thức thử nghiệm nào đạt hiệu lực mạnh bằng ketoconazole tiêu chuẩn [2].
Không chỉ dừng lại ở sự hiện diện của nấm men, cấu trúc hệ vi sinh vật tổng thể trên da đầu cũng quyết định trực tiếp tới sức khỏe mái tóc. Một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện giải trình tự amplicon trên 95 cá nhân tại Trung Quốc đã so sánh mạng lưới vi sinh vật giữa da đầu khỏe mạnh và da đầu bị gàu [7]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng mạng lưới tương tác giữa nấm - vi khuẩn và vi khuẩn - vi khuẩn ở người khỏe mạnh có độ liên kết phân bố cao hơn có ý nghĩa thống kê so với người bị gàu [7].
Đồng thời, các loài nấm Malassezia slooffiae, Malassezia japonica và Malassezia furfur xuất hiện với mật độ dồi dào hơn hẳn ở nhóm đối tượng bị gàu [7]. Ngược lại, nhóm vi khuẩn axit lactic trên bề mặt da đầu và tóc, đặc biệt là hai chi Lactobacillus và Lactococcus, thể hiện mối tương quan âm tính với nhiều chi vi khuẩn gây hại khác [7]. Các chủng Lactobacillus plantarum và Pediococcus lactis phân lập từ da đầu người khỏe mạnh thậm chí còn có khả năng ức chế sự sinh trưởng của vi khuẩn Staphylococcus epidermidis trong ống nghiệm [7].
Để khắc phục nhược điểm gây khô xơ tóc và độ tan kém của thuốc tây y, công nghệ nano xanh cũng đang được tích cực phát triển. Năm 2023, một nghiên cứu đã chế tạo thành công dầu gội chứa hạt nano kẽm oxit bọc ketoconazole thông qua phương pháp tổng hợp xanh từ chiết xuất trà xanh [8]. Chế phẩm nano này đạt hiệu suất bắt giữ hoạt chất lên tới 91,84% [8]. Các thử nghiệm cho thấy hạt nano cải tiến thể hiện hoạt tính kháng nấm Malassezia furfur vượt trội hơn hẳn so với dung dịch ketoconazole 1% tiêu chuẩn trên thị trường [8].
Hiểu lầm về cây cứt lợn và giới hạn của các kinh nghiệm dân gian
Cây cứt lợn từ lâu đã được nhân dân thu hái để nấu nước gội đầu với niềm tin làm sạch da đầu và giảm ngứa ngáy. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan dưới góc độ khoa học, các bằng chứng y khoa hiện tại chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chuẩn hóa về khả năng tiêu diệt các loài nấm Malassezia của dịch chiết cây cứt lợn.
Nhiều người lầm tưởng rằng dịch chiết thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và có thể trị dứt điểm mọi dạng nấm da đầu. Cảm giác nhẹ nhõm, bớt ngứa sau vài lần gội đầu bằng thảo dược thường chỉ là tác động cơ học giúp loại bỏ bụi bẩn, bã nhờn dư thừa và làm dịu tạm thời bề mặt da. Tác động này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc tiêu diệt được các chủng nấm men ăn sâu vào lỗ chân lông hoặc làm thay đổi mật độ nấm Malassezia [3].
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất tự nhiên trong một nồi nước lá cây thường rất thấp, không đồng đều và dễ bị biến tính trong quá trình đun nấu. Để ức chế được vi nấm đòi hỏi hoạt chất phải đạt đến nồng độ ức chế tối thiểu và có khả năng bám dính nhất định trên sợi tóc hay bề mặt da đầu sau khi xả nước [1, 2]. Việc nấu nước lá thủ công khó có thể đảm bảo được các tiêu chuẩn dược động học khắt khe này.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi tự điều trị gàu?
Việc tự ý áp dụng các loại lá cây dân gian như cây cứt lợn lên da đầu tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe đối với một số nhóm đối tượng cụ thể. Người đang có tổn thương da hở, da đầu bị trầy xước do gãi nhiều, chảy dịch hoặc có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn tuyệt đối không nên tự ý đắp hay gội các loại nước lá không vô trùng. Nước lá tự nấu chứa nhiều cặn bẩn, vi khuẩn hoặc nấm mốc từ môi trường tự nhiên có thể xâm nhập qua vết thương hở dẫn tới nhiễm trùng nặng.
Những người có cơ địa viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc viêm da cơ địa cũng cần hết sức cẩn trọng. Tinh dầu và một số thành phần hữu cơ chưa qua tinh chế trong cây cứt lợn có thể gây kích ứng, mẩn đỏ, rát da đầu và khiến tình trạng viêm nhiễm bùng phát dữ dội hơn.
Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Nếu tình trạng ngứa ngáy kéo dài, vảy gàu dày cộm kèm rụng tóc từng mảng, việc tự điều trị tại nhà có thể làm chậm trễ thời gian vàng để can thiệp bằng các liệu pháp y khoa đã được chứng minh hiệu quả [3, 7].
Lời khuyên chăm sóc da đầu đúng cách và an toàn
Để kiểm soát gàu ngứa hiệu quả, người bệnh cần thiết lập một quy trình chăm sóc tóc khoa học và cân bằng dựa trên nền tảng y học thực chứng. Thay vì trông chờ vào các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng, việc sử dụng các loại dầu gội chứa hoạt chất chuyên biệt như ketoconazole, kẽm pyrithione hay climbazole là bước đi thực tế và đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể mật độ vi nấm [3, 7, 8].
Khi sử dụng dầu gội trị gàu chuyên dụng, cần duy trì thời gian tiếp xúc của dầu gội trên da đầu đủ lâu, thông thường từ 3 đến 5 phút trước khi xả sạch để các hoạt chất có đủ thời gian phát huy tác dụng ức chế nấm và bám giữ vào sợi tóc [1, 2]. Không nên xả tóc quá vội vàng khiến hoạt chất bị rửa trôi hoàn toàn trước khi kịp thẩm thấu [1].
Người bệnh cũng nên hạn chế thói quen thoa trực tiếp các loại dầu dưỡng ẩm đậm đặc lên vùng da đầu đang có gàu, bởi vi nấm Malassezia là sinh vật ưa chất béo và việc bổ sung dầu nhờn có thể thúc đẩy nấm phát triển mạnh mẽ hơn [3]. Bên cạnh đó, duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, giữ da đầu luôn khô thoáng, tránh gãi cào mạnh làm tổn thương nang tóc và thường xuyên giặt sạch mũ nón, vỏ gối là những biện pháp bổ trợ thiết yếu.
Khi các biểu hiện vảy gàu, ngứa ngáy hay viêm đỏ da đầu không thuyên giảm sau vài tuần chăm sóc hoặc có xu hướng lan rộng, người bệnh cần đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán chính xác. Các bác sĩ sẽ xác định đúng loài vi nấm hoặc bệnh lý nền tiềm ẩn để kê đơn phác đồ điều trị phù hợp nhất.