Nhầm lẫn phổ biến giữa hai loại củ cùng họ

Nhiều người đi chợ hoặc tìm mua dược liệu thường bắt gặp những củ có hình dáng rất giống nhánh gừng quen thuộc nhưng mang tên gọi lạ lẫm: gừng gió. Không ít người băn khoăn liệu loại củ này có dùng để nấu ăn hàng ngày được không và dược tính của nó khác gì so với gừng thông thường. Thực tế, sự tương đồng về hình thái bên ngoài của các loài trong chi Gừng dễ dẫn tới sự nhầm lẫn trong chế biến cũng như điều trị bệnh [1], [2].

Cả gừng thường và gừng gió đều thuộc chi Gừng (Zingiber), nhưng chúng là hai loài thực vật khác nhau với thành phần hoạt chất, hương vị và ứng dụng trị liệu riêng biệt [1], [3]. Gừng thường (Zingiber officinale) là gia vị thực phẩm chính thống với vị cay ấm, nổi tiếng về tác dụng giảm nôn và hỗ trợ tiêu hóa [4], [2]. Trong khi đó, gừng gió (Zingiber zerumbet), còn gọi là gừng đắng, chứa hàm lượng lớn hoạt chất zerumbone với vị đắng đặc trưng, chủ yếu được nghiên cứu cho mục đích kháng khuẩn, kháng viêm và dùng trong y học dân gian [3], [5].

Khác biệt từ tên gọi, nguồn gốc đến đặc tính sinh học

Gừng thường có tên khoa học là Zingiber officinale Roscoe, là loại cây trồng lâu đời có mặt trong dược điển của nhiều quốc gia như Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản và Anh [2]. Loài này được xem là thành viên quan trọng nhất trong chi Gừng nhờ giá trị kinh tế và dược tính phong phú [1].

Gừng gió có tên khoa học là Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm., còn được biết đến với tên dân dã quốc tế như gừng đắng (bitter ginger), gừng nón thông (pinecone ginger) hay gừng dầu gội (shampoo ginger) [2], [5]. Cây phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới như Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malaysia, Ấn Độ và Tây Nam Trung Quốc [5]. Phân tích di truyền chỉ ra rằng gừng gió có quan hệ họ hàng gần gũi hơn với loài gừng dại Zingiber montanum so với gừng thường [1].

Chính vì củ của gừng gió rất giống với củ gừng ăn thông thường, trong ngành dược liệu đã từng xảy ra tình trạng dùng gừng gió để làm chất trộn lẫn hoặc giả mạo gừng thường [1], [2]. Các nhà khoa học đã phải phát triển các kỹ thuật nhận diện ADN đặc hiệu để phân biệt chính xác hai loài này nhằm kiểm soát chất lượng dược liệu [1], [2].

So sánh hương vị và thành phần hoạt chất nổi bật

Điểm khác biệt rõ rệt nhất khi nếm thử là hương vị. Gừng ăn thông thường có vị cay, tính ấm và mùi thơm cay nồng đặc trưng, rất thích hợp làm gia vị khử mùi tanh trong nấu nướng [4], [2]. Ngược lại, gừng gió mang vị đắng đặc trưng nên còn có tên là "bitter ginger" [3], [5]. Dù cũng được dùng làm chất tạo hương và kích thích cảm giác ngon miệng trong một số nền ẩm thực dân gian, vị đắng khiến gừng gió khó thay thế vị cay ấm của gừng thường trong bữa ăn hàng ngày [5].

Về mặt hóa học thực vật, thành phần hoạt chất của hai loài có sự phân hóa mạnh mẽ:

  • **Gừng thường (Z. officinale): Chứa các hoạt chất chuyển hóa thứ cấp nhóm gingerol và shogaol tiêu biểu như 6-gingerol, 8-gingerol, 10-gingerol và 6-shogaol [6]. Các chất này tạo nên vị cay và mang lại các tác động điều hòa miễn dịch, chống viêm mạnh mẽ [6]. Chiết xuất gừng thường cũng chứa hoạt chất sesquiterpene mang tên zerumbone [7], [6].
  • Gừng gió (Z. zerumbet):** Hoạt chất chiếm ưu thế vượt trội trong tinh dầu thân rễ gừng gió chính là zerumbone, một hợp chất sesquiterpenoid đơn vòng rất dễ bay hơi [5]. Theo phân tích thành phần, chiết xuất thân rễ gừng gió bao gồm chủ yếu là zerumbone (chiếm khoảng 37%), kế tiếp là alpha-humulene (14%) và camphene (13,8%) [8]. Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), người ta đã định danh được 8 thành phần riêng biệt từ dịch chiết thân rễ loài này [3].

Sự hiện diện với tỷ lệ đậm đặc của zerumbone chính là "chữ ký hóa học" để nhận diện và phân biệt gừng gió với các cây khác cùng chi hoặc cùng họ gừng [5].

Bằng chứng khoa học về công dụng của gừng thường

Gừng thường là một trong những loài thực vật được nghiên cứu sâu rộng nhất về cả thử nghiệm trong ống nghiệm, trên động vật và thử nghiệm lâm sàng [6].

Trước hết, gừng thường được xác nhận là một liệu pháp thay thế an toàn, dung nạp tốt cho các loại thuốc chống nôn, giúp làm giảm mức độ nghiêm trọng và tỷ lệ buồn nôn, nôn sau phẫu thuật (PONV) [4]. Trong y học cổ truyền, cách chế biến mang lại các công dụng khác nhau: gừng khô dùng hỗ trợ viêm ruột, tiêu chảy và nôn mửa; gừng nướng dùng trong chứng tiêu ra máu, băng huyết [4]. Tại Ấn Độ và các nền y học phương Đông, gừng thường còn được dùng hỗ trợ viêm phế quản, hen suyễn, trĩ, đầy hơi, táo bón và các rối loạn thần kinh [4].

Về tác dụng trên tế bào da, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động của chiết xuất gừng thường lên tế bào hắc tố B16F10 [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất gừng thường ở nồng độ 5 mcg/mcL giúp giảm đáng kể biểu hiện của các protein tạo hắc tố (như MITF, tyrosinase, TYRP1, TYRP2) thông qua con đường truyền tín hiệu ERK1/2 [7]. Lượng hắc tố melanin cả nội bào và ngoại bào đều giảm khoảng 40% mà không gây độc tế bào [7].

Bằng chứng khoa học về công dụng của gừng gió

Khác với gừng thường, gừng gió ít được dùng làm bài thuốc đơn độc trong đời sống hàng ngày mà thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian bản địa và các thử nghiệm chiết xuất dược lý mới [4], [3].

Tại Thái Lan, thân rễ tươi của gừng gió được dùng làm chất chống đầy hơi [4]. Tại Ấn Độ, bột thân rễ gừng gió trộn với quả nhàu chín (Morinda citrifolia) được áp dụng trong dân gian để làm dịu các cơn đau dữ dội [4], [5]. Dịch chiết ethyl-acetate từ gừng gió cũng ghi nhận tác dụng bảo vệ chống tổn thương não do rượu gây ra trên mô hình nghiên cứu thông qua đặc tính chống oxy hóa [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung đánh giá tiềm năng kháng khuẩn của dịch chiết gừng gió trong ethanol và nước đối với 4 chủng vi khuẩn kháng đa thuốc (MDR) gồm Lactobacillus acidophilus, Streptococcus mutans, Enterococcus faecalis và Staphylococcus aureus [3]. Thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch cho thấy khi kết hợp dung dịch kháng sinh với dịch chiết thô của gừng gió, tính nhạy cảm của vi khuẩn đối với kháng sinh được cải thiện rõ rệt [3]. Sự kết hợp này mở ra hướng đi mới trong việc bổ trợ điều trị các bệnh lý nhiễm trùng do vi khuẩn kháng thuốc gây ra [3].

Hoạt chất nổi bật zerumbone trong gừng gió cũng đã được chứng minh có hàng loạt hoạt tính sinh học như kháng viêm, kháng khuẩn, kháng u, chống oxy hóa và hạ sốt trong các mô hình thực nghiệm [5], [8].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có tiềm năng dược lý phong phú, các nghiên cứu về gừng gió hiện nay phần lớn vẫn dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, trên nuôi cấy mô rễ bất định hoặc thử nghiệm tế bào [3], [5], [8]. Hoạt chất zerumbone có độ tan và sinh khả dụng đường uống khá thấp [5]. Để ứng dụng thành công trong y học điều trị, giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng trên người nhằm đánh giá hiệu lực thực tế trong cơ thể sống [5].

Nhiều người lầm tưởng rằng gừng gió có thể dùng thay thế hoàn toàn cho gừng thường khi nấu ăn hoặc pha trà giải cảm. Đây là quan niệm không chính xác. Gừng gió có vị đắng và mùi thơm khác biệt, không mang lại cảm giác ấm bụng, dịu vị như gừng thường [3], [5]. Hiểu lầm khác là cho rằng gừng gió có thể tự chữa khỏi các bệnh nhiễm khuẩn nặng; trên thực tế, dịch chiết của cây chỉ mới được ghi nhận có tác dụng hiệp đồng khi dùng cùng thuốc kháng sinh trong thử nghiệm kháng vi khuẩn kháng thuốc [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Cả gừng thường và gừng gió đều tác động đến các chức năng tiêu hóa, chuyển hóa và hệ thống miễn dịch [4], [6]. Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người có bệnh lý nền: Các cây thuộc chi Gừng có thể được ứng dụng trong các vấn đề tim mạch, bệnh mạch vành hoặc đái tháo đường trong các hệ thống y học truyền thống [4]. Do đó, người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, hạ đường huyết hoặc thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng dịch chiết gừng gió hoặc gừng với liều cao đậm đặc vì nguy cơ tương tác thuốc.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dữ liệu nghiên cứu hiện có về gừng gió chủ yếu tập trung vào thử nghiệm ống nghiệm hoặc mô hình chiết xuất thực vật [3], [5], [8]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của gừng gió đối với thai phụ và phụ nữ đang cho con bú. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng gừng gió theo các bài thuốc truyền miệng.
  • Người có đường tiêu hóa nhạy cảm: Vị đắng và các chất dễ bay hơi trong gừng gió có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu dùng lượng nhiều [5].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác đúng giá trị của từng loại cây mà không gặp rủi ro sức khỏe, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

  • Chọn gừng thường cho ẩm thực và các chứng khó chịu tiêu hóa nhẹ: Khi muốn giảm cảm giác buồn nôn, nôn ói sau phẫu thuật hoặc cải thiện chứng đầy hơi nhẹ, gừng thường là lựa chọn đã được chứng minh an toàn và hiệu quả [4]. Bạn có thể dùng một lượng gừng tươi vừa phải hãm với nước ấm hoặc chế biến trong các món ăn hàng ngày.
  • Thận trọng với gừng gió: Nếu tiếp cận gừng gió dưới dạng thảo mộc thô, không nên lạm dụng để nấu ăn thay gừng thường do vị đắng khó uống [3], [5]. Nếu muốn dùng bột thân rễ hoặc dịch chiết gừng gió để hỗ trợ giảm đau hay cải thiện viêm nhiễm, cần có sự chỉ định và giám sát của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế, không tự ý phối trộn liều lượng bừa bãi [4], [5].
  • Luôn kiểm tra nguồn gốc dược liệu nhằm tránh mua phải gừng thường bị trộn lẫn gừng gió kém chất lượng [1], [2].

Gừng thường và gừng gió là hai "người anh em" cùng chi nhưng mang bản sắc hoàn toàn riêng biệt. Trong khi gừng thường là vị thuốc - vị gia vị an toàn, gần gũi giúp làm ấm tỳ vị và ngừa nôn ói, gừng gió lại là dược liệu giàu zerumbone đắng với tiềm năng kháng khuẩn, kháng viêm đang được khoa học làm sáng tỏ. Hiểu rõ sự khác nhau giữa hai loài giúp bạn lựa chọn đúng thảo mộc cho nhu cầu sức khỏe và tránh được những ngộ nhận không đáng có.