Nhiều người có thói quen hễ thấy trong người khó chịu, chán ăn hay ớn lạnh là tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để uống vì tin vào sự lành tính. Trong đó, gừng gió (danh pháp khoa học: Zingiber zerumbet) vốn được lưu truyền phổ biến trong dân gian như một vị thuốc điều trị nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến cáo việc tự ý sử dụng dược liệu này qua đường uống tiềm ẩn không ít rủi ro, đặc biệt ở người có bệnh lý hoặc thể trạng đặc thù.
Vậy những ai không nên tự ý dùng gừng gió theo đường uống? Bốn nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng bao gồm: phụ nữ mang thai, người chuẩn bị làm phẫu thuật, bệnh nhân mắc bệnh lý về gan và người bị loét dạ dày tá tràng. Lý do cốt lõi là hiện nay khoa học vẫn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể con người nhằm chứng minh tính an toàn cũng như xác định liều lượng điều trị chính xác [2].
Bối cảnh và thói quen sử dụng gừng gió trong dân gian
Gừng gió là loại cây thân rễ lâu năm thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1], [2]. Từ hàng nghìn năm qua, thân rễ của loài cây này đã được người dân bản địa sử dụng rộng rãi như một loại gia vị kích thích vị giác và phương thuốc chữa trị chứng biếng ăn, đau đầu, cảm sốt, vết loét, sưng tấy, tiêu chảy, nhiễm giun hoặc đau bụng kinh [1], [3].
Dù đã đi sâu vào đời sống thảo dược cổ truyền của nhiều quốc gia châu Á, phần lớn người tiêu dùng hiện nay vẫn sử dụng gừng gió theo các bài thuốc truyền miệng mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [1], [3]. Việc lầm tưởng thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ khiến nhiều người đối diện với nguy cơ sức khỏe khi cơ địa bản thân nằm trong nhóm chống chỉ định.
Chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người
Nhiều người tin rằng một loại cây đã được dùng qua nhiều thế hệ thì hoàn toàn vô hại trên mọi nhóm bệnh nhân. Tuy vậy, một đánh giá tổng quan phạm vi công bố năm 2023 rà soát 2.920 hồ sơ nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra một sự thật: chỉ có 54 bài báo khoa học đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn và toàn bộ đều là các nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật (in vivo) [2]. Điểm giới hạn lớn nhất là hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được công bố trên đối tượng người bệnh [2].
Chính vì chưa có dữ liệu can thiệp thực tế trên cơ thể người, các phản ứng chuyển hóa, tương tác thuốc cũng như mức độ tích lũy hoạt chất trong cơ quan nội tạng vẫn là một dấu hỏi lớn [2]. Mọi thông tin dược lý hiện tại mới chỉ dừng lại ở các tế bào phân lập hoặc trên chuột, nên việc người tiêu dùng tự ý dùng dịch chiết gừng gió hay hoạt chất zerumbone qua đường uống đều tiềm ẩn nguy cơ [4], [2].
Tác động giãn mạch và nguy cơ ở người chuẩn bị phẫu thuật
Một trong những hoạt chất tự nhiên quan trọng và dồi dào nhất chiết xuất từ thân rễ gừng gió là zerumbone [4], [5], [3]. Bên cạnh zerumbone, dịch chiết gừng gió còn chứa hợp chất chuyển hóa quen thuộc 6-gingerol [3]. Một nghiên cứu dược lý thực nghiệm năm 2015 đã khảo sát tác động của hoạt chất zerumbone lên hệ mạch máu cô lập để đánh giá mức độ an toàn [5].
Nghiên cứu thử nghiệm tác động làm giãn mạch trên các vòng động mạch chủ của chuột và khả năng chẹn dòng ion Ba(2+) loại L trên tế bào cơ trơn mạch máu đơn lẻ lấy từ động mạch đuôi chuột [5]. Kết quả ghi nhận zerumbone thể hiện hoạt tính làm giãn mạch in vitro, một phần nhờ cơ chế ức chế kênh canxi loại L [5]. Hiệu ứng chống co thắt cơ trơn mạch máu của zerumbone rõ rệt hơn trên vòng mạch bị kích thích bằng dung dịch kali 60 mM (với nồng độ ức chế 50% - IC50 là 16 microM) so với nồng độ 30 mM (IC50 là 102 microM) [5]. Hợp chất này cũng ức chế dòng canxi loại L với giá trị IC50 ước tính đạt 458,7 microM [5].
Mặc dù hoạt tính giãn mạch này được các nhà khoa học đánh giá là yếu ở quy mô thử nghiệm trong ống nghiệm, tác động chẹn kênh canxi và gây giãn mạch máu ngoại vi có thể tạo ra rủi ro cho người chuẩn bị phẫu thuật [5]. Khi trải qua can thiệp ngoại khoa, việc kiểm soát huyết áp và tuần hoàn ổn định là cực kỳ quan trọng, nên người bệnh không được tự ý bổ sung dược chất này trước ngày mổ. Ngoài ra, chiết xuất methanol từ thân rễ gừng gió còn được ghi nhận có tác dụng ức chế yếu tố hoạt hóa tiểu cầu [3], từ đó có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm trong và sau phẫu thuật.
4 nhóm người cần tuyệt đối thận trọng khi dùng gừng gió
Từ những dữ liệu khoa học về đặc tính giãn mạch và lỗ hổng bằng chứng lâm sàng, các chuyên gia cảnh báo 4 nhóm người sau không nên tự ý dùng gừng gió đường uống nếu chưa có chỉ định y khoa [5], [2]:
Thứ nhất là người chuẩn bị phẫu thuật. Tác động ức chế yếu tố hoạt hóa tiểu cầu của dịch chiết thân rễ gừng gió kết hợp với cơ chế giãn mạch, chẹn kênh canxi của hoạt chất zerumbone có thể ảnh hưởng bất lợi đến chức năng cầm máu và điều hòa huyết áp trong quá trình gây mê phẫu thuật [5], [3].
Thứ hai là phụ nữ mang thai. Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào khẳng định độ an toàn của việc sử dụng gừng gió đường uống trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú [2]. Dữ liệu an toàn hiện nay hoàn toàn thu thập trên chuột đực và chuột cái không mang thai trong phòng thí nghiệm [1], [4]. Việc tùy tiện uống thảo dược có thể kích thích co bóp cơ tử cung hoặc ảnh hưởng không lường trước được đến sự phát triển của thai nhi.
Thứ ba là người mắc bệnh lý về gan. Các nghiên cứu độc tính bán trường diễn ở chuột Wistar cho thấy chiết xuất ethanol dùng liều 1.000, 2.000 và 3.000 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 4 tuần không làm biến đổi mô bệnh học gan ở cá thể động vật khỏe mạnh [1], [4]. Một số mô hình thực nghiệm còn ghi nhận gừng gió có tiềm năng bảo vệ gan [2]. Tuy nhiên, trên lá gan đã bị tổn thương, viêm mạn tính hoặc xơ gan ở người, khả năng chuyển hóa các hợp chất phức tạp bị suy giảm nghiêm trọng. Việc chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gan khiến rủi ro quá tải chức năng gan hoàn toàn có thể xảy ra [2].
Thứ tư là bệnh nhân viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển. Mặc dù y học dân gian sử dụng thân rễ gừng gió để cải thiện đau bụng, tiêu chảy và các nghiên cứu trên chuột có ghi nhận hoạt tính bảo vệ dạ dày, song chưa có kiểm chứng lâm sàng nào trên niêm mạc dạ dày người [1], [2], [3]. Tinh dầu cay nóng tự nhiên trong thân rễ có thể kích ứng trực tiếp lên bề mặt các ổ loét chưa liền sẹo, làm trầm trọng thêm cảm giác bỏng rát hoặc tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của gừng gió?
Để đánh giá tính an toàn tổng quát của thảo dược này, các nhà nghiên cứu đã thực hiện một loạt thử nghiệm tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm [1], [4], [6], [3]:
Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên chuột cống trắng Wistar đực và cái đã kiểm tra độc tính cấp và bán mạn tính (28 ngày) của chiết xuất ethanol từ thân rễ gừng gió qua đường uống [1]. Trong thử nghiệm cấp tính, chuột được cho uống liều duy nhất 15 g/kg thể trọng qua đường xông dạ dày và theo dõi suốt 14 ngày [1]. Kết quả không ghi nhận chuột tử vong hay dấu hiệu ngộ độc, chứng tỏ liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống cao hơn 15 g/kg [1]. Trong thử nghiệm bán mạn tính, chiết xuất được cho uống ở các mức liều 1.000, 2.000 và 3.000 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần [1]. Chuột không bị thay đổi cân nặng, lượng thức ăn và nước uống tiêu thụ [1]. Xét nghiệm huyết học, sinh hóa máu và giải phẫu mô bệnh học không phát hiện bất thường liên quan đến điều trị [1]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 3.000 mg/kg thể trọng ở chuột [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2014 đánh giá độc tính cấp của hạt mang lipid cấu trúc nano chứa zerumbone (ZER-NLC) trên chuột nhắt BALB/c [4]. Nghiên cứu chia các nhóm đối chứng uống nước, dầu ô liu hoặc hạt nano 100 và 200 mg/kg [4]. Kết quả cho thấy hoạt chất zerumbone dùng đường uống không gây độc cấp tính trên chuột nhắt, không làm thay đổi hành vi, sự phát triển, chỉ số sinh hóa máu hay tổn thương mô bệnh học ở gan, tim, lách, thận, não và phổi [4]. Ngoài ra, hoạt chất này không gây bất thường ở tủy xương [4].
Năm 2024, một nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và hoạt tính hạ sốt của chiết xuất ethyl acetate từ thân rễ gừng gió theo tiêu chuẩn OECD tg-425 ở các mức liều 2.000, 3.000 và 5.000 mg/kg trên chuột cống Sprague Dawley [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất an toàn ở liều cao nhất 5.000 mg/kg thể trọng [6]. Khi thử nghiệm hạ sốt trên mô hình chuột bị gây sốt bằng men bia, mức liều 125, 250 và 500 mg/kg làm giảm đáng kể nhiệt độ trực tràng ngay trong giờ đầu tiên [6]. Trong đó, liều thấp 125 mg/kg thể hiện hiệu lực hạ sốt rõ rệt kéo dài đến 2 giờ [6].
Về nguy cơ đột biến gen, nghiên cứu năm 2012 thực hiện bài kiểm tra tiêu chuẩn với chủng vi khuẩn đột biến Salmonella typhimurium (TA97, TA98, TA100, TA102, TA1535) ở dải nồng độ dịch chiết ethanol từ 150-5.000 microgam/đĩa [3]. Nghiên cứu đồng thời thử nghiệm trên tế bào phổi chuột đồng Trung Quốc ở nồng độ 150-5.000 microgam/mL và cho chuột nhắt ICR uống liều lên tới 2.000 mg/kg [3]. Kết quả không ghi nhận tình trạng sai lệch cấu trúc nhiễm sắc thể hay gia tăng tỷ lệ hồng cầu đa sắc có vi nhân ở tủy xương [3]. Dù những bằng chứng này cho thấy gừng gió có ngưỡng an toàn tốt trên chuột khỏe mạnh, chúng vẫn không thể thay thế cho dữ liệu an toàn trên người [1], [2], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng gió
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng gừng gió với các loại gừng gia vị ăn hàng ngày (Zingiber officinale). Mặc dù cùng thuộc chi Gừng, thành phần hoạt chất của gừng gió chứa hàm lượng lớn hoạt chất đặc trưng zerumbone mà các loại gừng thông thường không có hoặc chỉ có lượng rất nhỏ [4], [3], [7]. Hoạt chất này mang dược tính mạnh, tác động đa cơ quan nên không thể dùng tùy tiện như một loại thực phẩm chế biến bữa ăn [5], [2].
Nhiều người còn tin rằng dịch chiết gừng gió có thể "chữa khỏi" hoàn toàn các bệnh viêm nhiễm hay ung thư. Cần nhấn mạnh, các ghi nhận về tác dụng ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans gây sâu răng (với nồng độ ức chế tối thiểu 250 microgam/mL và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu 500 microgam/mL) chỉ mới được thực hiện trong đĩa cấy phòng thí nghiệm [8]. Tương tự, hoạt tính hạ sốt hay chống khối u đều mới dừng ở chuột cống hoặc dòng tế bào cô lập [4], [6], [2]. Thảo dược này hoàn toàn không có khả năng thay thế các phác đồ điều trị y khoa đã được chuẩn hóa.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Đối với người bình thường có nhu cầu sử dụng gừng gió, chỉ nên dùng với lượng vừa phải trong chế biến món ăn để tăng thêm hương vị hoặc cải thiện cảm giác ngon miệng [1], [5]. Việc đun nấu dạng súp hoặc hãm lượng nhỏ thân rễ thái lát trong nước nóng là hình thức dùng phổ biến trong dân gian [1].
Người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua các loại tinh dầu hay dịch chiết đậm đặc để uống trực tiếp với liều cao. Bởi vì tinh dầu gừng gió chứa tỷ lệ zerumbone lên tới 40,2% cùng nhiều hợp chất dễ bay hơi khác như alpha-caryophyllene hay camphene, vốn có hoạt tính sinh học rất mạnh (thậm chí đang được nghiên cứu làm chất xua đuổi côn trùng) [7]. Trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ gừng gió, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn.
Tóm lại, gừng gió là một loại dược liệu giàu tiềm năng với nhiều hoạt tính sinh học đang được khoa học tiếp tục khám phá. Tuy nhiên, ranh giới giữa một vị thuốc hỗ trợ và tác nhân gây hại phụ thuộc rất lớn vào cơ địa người dùng. Luôn giữ thái độ cẩn trọng, không tự ý dùng dài ngày đường uống và tìm kiếm tư vấn y tế là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.
