Cảm giác buồn nôn, ợ khan hay nôn mửa là triệu chứng khó chịu xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh, từ ốm nghén ở phụ nữ mang thai đến phục hồi thể trạng sau phẫu thuật. Trong dân gian, dùng một nhánh gừng tươi đập dập hoặc pha trà gừng ấm từ lâu đã trở thành biện pháp truyền miệng quen thuộc. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn liệu củ gừng chỉ tạo cảm giác dễ chịu tạm thời nhờ vị ấm cay hay thực sự có hoạt tính ngăn chặn cơn nôn dựa trên cơ sở khoa học.
Các dữ liệu y học hiện đại xác nhận gừng là thảo dược có tác dụng dược lý rõ ràng giúp giảm mức độ buồn nôn và nôn mửa [1]. Dù vậy, gừng không hoàn toàn vô hại mà mang các đặc tính sinh học đặc thù, trong đó quan trọng nhất là nguy cơ liên quan đến chống đông máu [1].
Buồn nôn và thói quen tìm đến củ gừng trong đời sống
Buồn nôn và nôn là phản xạ phức tạp nhằm bảo vệ cơ thể nhưng lại gây kiệt sức và xáo trộn sinh hoạt hằng ngày. Nhiều người bệnh ngần ngại sử dụng các loại thuốc chống nôn thông thường vì lo ngại tác dụng phụ phụ bất lợi, đặc biệt là phụ nữ trong giai đoạn đầu thai kỳ [2]. Xu hướng quay trở lại với các loại thảo dược tự nhiên khiến gừng trở thành lựa chọn phổ biến hàng đầu trong các gian bếp [1].
Dù được xem là giải pháp tự nhiên và lành tính, người tiêu dùng thường có thói quen dùng gừng tự phát mà không chú ý đến hàm lượng tiếp nhận [2]. Việc tùy tiện uống nước gừng đậm đặc nhiều lần trong ngày có thể tiềm ẩn những tương tác dược lý nguy hiểm mà người dùng không hề hay biết [1].
Gừng có thực sự ngăn chặn được cảm giác buồn nôn?
Câu trả lời ngắn gọn là có, gừng có khả năng cải thiện rõ rệt triệu chứng buồn nôn và nôn mửa [2]. Các phân tích y khoa ghi nhận chiết xuất từ thân rễ cây gừng mang lại tác dụng kiểm soát cơn ợ nôn tốt hơn đáng kể so với giả dược trong nhiều thử nghiệm [3].
Tuy nhiên, mức độ cải thiện triệu chứng có sự khác nhau giữa tình trạng buồn nôn và hành vi nôn thực tế [4]. Một phân tích tổng hợp chỉ ra rằng gừng giúp cải thiện rất rõ cảm giác buồn nôn chủ quan, nhưng không làm giảm có ý nghĩa thống kê về số lần nôn mửa thực tế khi so với giả dược [4]. Điều này đồng nghĩa với việc gừng hỗ trợ làm dịu cảm giác khó chịu ở dạ dày rất tốt, nhưng không thể xem là thần dược chặn đứng hoàn toàn mọi cơn nôn [4].
Cơ chế tác động dược lý của thân rễ gừng
Nhiều người nghĩ gừng chỉ là gia vị làm ấm bụng, nhưng y học xác định thân rễ gừng là một loại thảo mộc có hoạt tính dược lý mạnh mẽ [1]. Các hoạt chất có trong củ gừng cùng các hợp chất tự nhiên khác của thực vật này chịu trách nhiệm cho các tác động sinh học đa dạng lên cơ thể người [5].
Bên cạnh khả năng hỗ trợ làm dịu ống tiêu hóa, các thành phần của gừng còn can thiệp vào quá trình huyết học [1]. Hoạt tính đáng chú ý nhất được các nhà nghiên cứu chỉ ra chính là tác dụng chống đông máu [1]. Tác dụng chống đông này giúp ích trong một số chuyển hóa nhưng lại trở thành mối nguy cơ gây chảy máu khó cầm ở những trường hợp chuẩn bị can thiệp y tế hoặc có rối loạn đông máu từ trước [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng trên thế giới
Hiệu quả giảm nôn của gừng đã được thử nghiệm và đối chiếu trên nhiều nhóm đối tượng thông qua các nghiên cứu quy mô.
Vào năm 2002, một tổng quan y khoa ghi nhận rằng hiệu quả của gừng trong việc làm giảm buồn nôn và nôn đã được ghi nhận trong hai thử nghiệm ngẫu nhiên có nhóm chứng [6]. Tuy vậy, ở thời điểm đó, các thử nghiệm lâm sàng vẫn chưa thiết lập đầy đủ về mức độ an toàn toàn diện của thảo dược này [6].
Đến năm 2005, một tổng quan hệ thống phân tích dữ liệu từ sáu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm đối chứng mù đôi với 675 người tham gia, cùng một nghiên cứu đoàn hệ quan sát tiến cứu trên 187 người [3]. Kết quả cho thấy bốn thử nghiệm gồm 246 bệnh nhân chứng minh gừng vượt trội hơn giả dược trong việc giảm nôn và buồn nôn [3]. Hai thử nghiệm còn lại trên 429 người chỉ ra rằng gừng đạt hiệu quả tương đương với thuốc đối chứng là vitamin B6 [3]. Nghiên cứu quan sát và các thử nghiệm này không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc biến cố bất lợi nào lên kết quả thai kỳ [3].
Cũng trong năm 2005, một đánh giá tổng hợp khác trên các nguồn dữ liệu quốc tế ghi nhận gừng ở các mức liều và dạng dùng khác nhau đã giúp phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu và 3 tháng giữa cải thiện triệu chứng [7]. Các tác giả nhận định gừng là biện pháp can thiệp có nguy cơ khá thấp và mang lại hiệu quả tích cực, đặc biệt ở liều thấp cho những người không đáp ứng với điều trị bước đầu [7].
Năm 2013, một tổng quan hệ thống tổng hợp 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã khẳng định gừng dùng đường uống hiệu quả hơn hẳn giả dược trong việc giảm cường độ buồn nôn và tần suất nôn mửa [8]. Các tác dụng không mong muốn xảy ra nhìn chung ở mức độ nhẹ và hiếm gặp [8].
Năm 2014, một phân tích gộp gồm 12 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 1.278 phụ nữ mang thai đã đánh giá chi tiết tác dụng này [4]. Kết quả phân tích cho thấy gừng cải thiện đáng kể triệu chứng buồn nôn so với giả dược (chênh lệch trung bình MD 1,20; khoảng tin cậy 95% CI 0,56 - 1,84; p = 0,0002) [4]. Dù vậy, số lần nôn thực tế không giảm có ý nghĩa thống kê so với giả dược (MD 0,72; 95% CI -0,03 - 1,46; p = 0,06) [4]. Phân tích dưới nhóm nghiêng về hiệu quả của liều dùng dưới 1.500 mg mỗi ngày [4]. Nghiên cứu cũng kết luận gừng không làm tăng nguy cơ sảy thai tự nhiên so với giả dược hay vitamin B6, đồng thời không làm tăng đáng kể chứng ợ nóng hay buồn ngủ [4].
Năm 2018, một nghiên cứu tổng quan xem xét tổng cộng 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi và 3 nghiên cứu tiến cứu [2]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng 1 gam củ gừng tươi mỗi ngày kéo dài trong 4 ngày giúp làm giảm rõ rệt triệu chứng nôn và buồn nôn [2]. Liều dùng này không mang lại rủi ro cho sức khỏe người mẹ và thai nhi [2].
Không chỉ áp dụng khi mang thai, một nghiên cứu năm 2020 so sánh tác động của haloperidol, metoclopramide, dexmedetomidine và gừng trên bệnh nhân sau phẫu thuật cắt túi mật nội soi [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng gừng ghi nhận mức độ thay đổi huyết động thấp nhất, ít tác dụng phụ và là giải pháp thay thế tốt khi không có chống chỉ định [5]. Nghiên cứu này cũng viện dẫn tổng quan năm 2016 cho thấy các chế phẩm gừng từ dạng bánh quy đến viên nang đều phát huy tác dụng giảm ợ nôn [5].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Các nghiên cứu khoa học đem lại niềm tin lớn về tác dụng sinh học của gừng đối với các chứng rối loạn tiêu hóa và nôn mửa [2]. Điểm tích cực là thảo dược này mang lại sự ổn định huyết động hơn nhiều loại tân dược kiểm soát nôn [5].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những ranh giới nhất định. Dữ liệu giữa các nghiên cứu còn tính không đồng nhất và kết luận chưa đủ sức thuyết phục tuyệt đối để nhân viên y tế ở mọi quốc gia đưa ra khuyến cáo sử dụng đồng loạt cho phụ nữ mang thai [2]. Một số tổng quan lưu ý rằng vẫn còn nhiều khoảng trống chưa sáng tỏ về liều dùng tối đa an toàn, thời gian điều trị tối ưu, hậu quả khi dùng quá liều và tương tác giữa thảo dược với thuốc tân dược [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng gừng
Nhiều người lầm tưởng rằng gừng là thực phẩm tự nhiên nên có thể dùng bao nhiêu tùy thích. Đây là sai lầm nguy hại bởi gừng chứa các chất có hoạt tính dược lý mạnh mẽ, có chỉ định và chống chỉ định cụ thể [1]. Dùng lượng quá nhiều không làm tăng thêm công dụng giảm buồn nôn mà còn dẫn đến nguy cơ quá liều [8].
Hiểu lầm thứ hai là mọi sản phẩm chứa gừng trên thị trường đều đem lại hiệu quả và độ an toàn như nhau. Thực tế, chất lượng gừng đóng vai trò tiên quyết đối với an toàn sức khỏe [2]. Việc thiếu kiểm soát chất lượng ở một số dòng thực phẩm chức năng bổ sung thảo dược có thể dẫn đến rủi ro tạp chất hoặc hàm lượng không chuẩn xác [7].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng gừng trị dứt điểm mọi dạng nôn mửa. Như dữ liệu phân tích năm 2014 đã chứng minh, gừng giảm cảm giác buồn nôn tốt nhưng không làm giảm triệt để số cơn nôn mửa thực tế [4]. Do đó, người bệnh không nên tự ý bỏ qua các phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Ai không nên dùng và cần đặc biệt thận trọng?
Vì gừng có tác dụng chống đông máu, nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoặc hết sức cẩn trọng là những người có tiền sử rối loạn chảy máu, có triệu chứng xuất huyết hoặc đang chuẩn bị bước vào phẫu thuật [1]. Việc tiêu thụ gừng lúc này có thể kéo dài thời gian đông máu, làm gia tăng nguy cơ mất máu [1].
Người đang điều trị bằng các thuốc có chống chỉ định tương tự hoặc thuốc chống đông máu cũng không nên dùng gừng khi chưa được bác sĩ cho phép [1]. Khi sử dụng sau phẫu thuật, gừng chỉ là lựa chọn phù hợp khi người bệnh không có bất kỳ tình trạng chống chỉ định nào [5].
Nhân viên y tế và nữ hộ sinh khi tư vấn cho phụ nữ mang thai cần nắm rõ gừng không phải là giải pháp phù hợp hoặc an toàn cho tất cả mọi thai phụ [1]. Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, xuất huyết tử cung bất thường hoặc các vấn đề sức khỏe phức tạp bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và liều lượng an toàn
Để kiểm soát chứng buồn nôn an toàn, người dùng chỉ nên áp dụng mức liều lượng đã được các nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng [2]. Mức liều an toàn và hiệu quả được ghi nhận là 1 gam củ gừng tươi mỗi ngày, dùng liên tục trong 4 ngày [2].
Nếu sử dụng các chế phẩm gừng dưới dạng chiết xuất hoặc thảo dược bổ sung, các phân tích khuyến nghị mức liều hằng ngày nên duy trì dưới 1.500 mg để đạt hiệu quả giảm buồn nôn tối ưu [4]. Bạn có thể thái một lát mỏng gừng tươi hãm với nước sôi uống từng ngụm nhỏ, hoặc dùng các dạng chế phẩm như viên nang, bánh quy gừng đã được kiểm định chất lượng [5]. Tuyệt đối không dùng dồn dập lượng lớn gừng trong một lần uống.
Gừng tươi là một vị thuốc tự nhiên quý giá giúp làm dịu cảm giác buồn nôn hiệu quả và an toàn khi được dùng đúng mực. Tuy nhiên, người dân cần tôn trọng liều lượng chuẩn xác và lưu ý nguy cơ xuất huyết do đặc tính chống đông của thảo dược này. Nếu đang mang thai, mắc bệnh lý nền hoặc chuẩn bị phẫu thuật, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng gừng để bảo vệ sức khỏe bản thân tốt nhất.
