Gừng tươi hỗ trợ giảm buồn nôn và trào ngược: Dùng bao nhiêu?

Cảm giác đầy bụng, buồn nôn hay những cơn ợ chua sau bữa ăn là phiền toái mà rất nhiều người gặp phải trong sinh hoạt hàng ngày. Không ít người tìm đến gừng tươi như một giải pháp thảo mộc tại nhà để làm êm dạ dày. Tuy nhiên, liệu dùng gừng có thực sự mang lại hiệu quả giảm nôn và trào ngược, và lượng dùng bao nhiêu là an toàn để tránh kích ứng niêm mạc?

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng liều lượng khoảng 1.200 mg (1,2 g) bột gừng khô mỗi ngày, tương đương một nhánh gừng tươi nhỏ (khoảng 3 đến 5 g), có khả năng thúc đẩy co bóp dạ dày và rút ngắn thời gian làm rỗng thức ăn. Việc dùng quá nhiều gừng tươi đậm đặc có thể phản tác dụng, dẫn tới ợ nóng và cồn cào niêm mạc.

Mối liên hệ giữa chậm rỗng dạ dày, buồn nôn và trào ngược

Để hiểu vì sao gừng lại phát huy tác dụng, trước hết cần nhìn vào cơ chế vận động của đường tiêu hóa trên. Khi thức ăn đi vào dạ dày, các cơ trơn vùng hang vị cần co bóp nhịp nhàng để nghiền nhỏ và đẩy dưỡng trấp xuống ruột non. Nếu tốc độ này bị chậm lại, lượng thức ăn và dịch vị ứ đọng sẽ tạo áp lực lớn lên cơ thắt thực quản dưới, dễ dẫn đến hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) cùng cảm giác tức nghẽn, buồn nôn khó chịu.

Tình trạng chậm tống rỗng dạ dày xuất hiện khá phổ biến ở những người mắc chứng trào ngược. Trong một thử nghiệm công bố năm 1983 dùng chất đánh dấu phóng xạ 99mTc-sulfur colloid, thời gian bán tống rỗng trung bình của dạ dày ở người bình thường là 102 phút, trong khi ở nhóm bệnh nhân trào ngược là 109 phút ^[1]. Đáng chú ý, khoảng một phần ba số bệnh nhân GERD trong thử nghiệm này có thời gian làm rỗng kéo dài vượt quá hai lần độ lệch chuẩn so với người khỏe mạnh ^[1]. Nồng độ gastrin lúc đói ở người bệnh trào ngược cũng cao hơn đáng kể (133 ± 12 pg/ml) so với người khỏe mạnh (93 ± 10 pg/ml) ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2004 trên 49 bệnh nhân mắc GERD sử dụng bữa ăn chuẩn chứa chất đồng vị phóng xạ cũng xác nhận điều này ^[2]. Sau 120 phút ăn, có 16 bệnh nhân (chiếm 33%) vẫn còn tồn đọng lượng thức ăn trong dạ dày vượt mức phân vị thứ 95 (>40%) ^[2]. Sau 240 phút, 13 người (chiếm 26%) vẫn có lượng dư đọng bất thường (>6%) ^[2]. Hiện tượng khó tiêu xuất hiện ở toàn bộ 49 bệnh nhân, bên cạnh triệu chứng trớ thức ăn (khoảng 80%) và khó nuốt (khoảng 40%) ^[2]. Khi dạ dày không tống rỗng kịp thời, nguy cơ buồn nôn và trào ngược dịch vị lên thực quản tăng lên rõ rệt.

Cơ chế tác động của củ gừng đối với hệ tiêu hóa

Gừng (tên khoa học là Zingiber officinale) chứa nhiều hợp chất phenolic hoạt tính sinh học tự nhiên, nổi bật nhất là gingerol, shogaol, zingerone cùng các axit phenolic như axit gallic và axit cinnamic ^[3]. Những chất này tác động trực tiếp và gián tiếp lên hệ thống thần kinh - cơ trơn của ống tiêu hóa.

Về mặt vận động học, các hoạt chất trong gừng giúp kích thích tần suất co bóp của vùng hang vị dạ dày, tạo lực đẩy cơ học chuyển dịch dưỡng trấp xuống tá tràng nhanh hơn. Ngoài ra, chiết xuất gừng còn được ghi nhận có khả năng bảo vệ niêm mạc nhờ việc kích thích tiết chất nhầy mucin, ức chế bơm H+, K+-ATPase nhằm giảm tiết axit dư thừa, đồng thời chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ ^[3]. Các hợp chất phenolic này thậm chí còn thể hiện đặc tính kháng khuẩn, hỗ trợ ức chế và diệt vi khuẩn Helicobacter pylori – một tác nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày tá tràng ^[3].

Bằng chứng khoa học: Gừng đẩy nhanh tốc độ tống rỗng dạ dày ra sao?

Hiệu quả tăng tốc độ tống rỗng thức ăn của gừng đã được chứng minh qua nhiều thiết kế nghiên cứu từ thực nghiệm đến người thật.

Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên công bố năm 2008 trên 24 người tình nguyện khỏe mạnh đã kiểm tra trực tiếp tác động này ^[4]. Sau 8 giờ nhịn ăn, các tình nguyện viên được uống 3 viên nang gừng (tổng liều 1.200 mg) hoặc giả dược, rồi 1 giờ sau ăn 500 ml súp dinh dưỡng thấp ^[4]. Các nhà nghiên cứu dùng siêu âm theo dõi diện tích hang vị, diện tích đáy vị và tần suất co bóp trong suốt 90 phút ^[4]. Kết quả cho thấy diện tích hang vị thu nhỏ nhanh hơn rõ rệt (P < 0,001) và thời gian bán tống rỗng dạ dày sau khi uống gừng rút ngắn đáng kể so với nhóm giả dược (13,1 ± 1,1 phút so với 26,7 ± 3,1 phút, P < 0,01) ^[4]. Tần suất các cơn co bóp hang vị ở nhóm dùng gừng cũng tăng cao hơn (P < 0,005), trong khi kích thước phần đáy vị không có sự thay đổi ^[4].

Tác động này cũng được quan sát thấy ở những bệnh nhân nặng điều trị nội trú. Nghiên cứu năm 2010 trên 32 bệnh nhân hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS) thở máy qua ống nội khí quản và ăn qua ống thông dạ dày đã cho thấy chiết xuất gừng giúp cải thiện khả năng dung nạp thức ăn ^[5]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 120 mg chiết xuất gừng hoặc 1 g dầu dừa làm giả dược ^[5]. Trong 48 giờ đầu tiên nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa, lượng thức ăn dung nạp được ở nhóm dùng gừng cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng (57% so với 51%, P < 0,005) ^[5]. Nhóm dùng chiết xuất gừng cũng có số ngày không cần thở máy và số ngày rời khỏi phòng hồi sức tích cực (ICU) nhiều hơn hẳn nhóm đối chứng (P = 0,04 và P = 0,02), cùng với xu hướng giảm tỷ lệ viêm phổi thở máy (P = 0,07) ^[5].

Trước đó, các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật cũng đã cung cấp nền tảng vững chắc. Nghiên cứu năm 1998 trên chuột cống bị chậm rỗng dạ dày do hóa chất cisplatin gây ra ghi nhận: chiết xuất acetone, chiết xuất cồn 50% (liều 100, 200, 500 mg/kg) và nước ép gừng tươi (liều 2 và 4 ml/kg) đều đảo ngược rõ rệt tình trạng ứ trệ dạ dày ^[6]. Trong đó, nước ép gừng tươi và chiết xuất acetone cho hiệu quả mạnh hơn chiết xuất cồn, thậm chí nước ép gừng tươi còn vượt trội hơn cả thuốc chống nôn ondansetron ^[6]. Đến năm 2001, một nghiên cứu khác trên chuột cống chứng minh chiết xuất acetone của gừng ở liều 250 và 500 mg/kg giúp hồi phục hoàn toàn tình trạng chậm làm rỗng dạ dày do pyrogallol gây ra ^[7]. Khi phối hợp liều thấp gừng (100 mg/kg) với vitamin C và vitamin E (mỗi loại 100 mg/kg), tác dụng làm rỗng dạ dày còn vượt trội hơn hẳn so với dùng đơn lẻ ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và những kết quả trái ngược

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, y văn vẫn ghi nhận sự không đồng nhất giữa các thử nghiệm. Điển hình là nghiên cứu mù đôi chéo năm 1993 trên 16 người tình nguyện khỏe mạnh dùng 1 g bột gừng hoặc giả dược, đo lường bằng phương pháp hấp thu paracetamol, lại cho thấy gừng không làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày và kết luận tác dụng chống nôn không liên quan đến cơ chế tống rỗng ^[8]. Điểm đáng mừng là thử nghiệm này không ghi nhận tác dụng phụ nào ^[8].

Sự khác biệt giữa các nghiên cứu có thể bắt nguồn từ phương pháp đo lường (dùng siêu âm theo dõi trực tiếp kích thước hang vị hay đo gián tiếp qua nồng độ thuốc hấp thu), dạng bào chế của gừng (bột củ thô, nước ép hay chiết xuất chuẩn hóa) và tình trạng của đối tượng nghiên cứu (người khỏe mạnh hay bệnh nhân có rối loạn vận động dạ dày từ trước). Ngoài ra, ở những bệnh nhân GERD, nghiên cứu năm 1983 từng chỉ ra rằng việc làm lành viêm thực quản hay cải thiện triệu chứng nhờ thuốc không nhất thiết làm thay đổi thời gian tống rỗng dạ dày, và mức độ trào ngược không có mối tương quan tuyến tính đơn giản với tốc độ rỗng ^[1]. Do đó, gừng là một liệu pháp hỗ trợ cơ học chứ không thể xem là phương thuốc đặc trị dứt điểm mọi nguyên nhân trào ngược.

Hiểu lầm thường gặp: Càng cay càng tốt?

Nhiều người lầm tưởng rằng gừng càng cay, uống càng đặc thì dạ dày càng mau ấm và mau tiêu. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn tới những tác dụng không mong muốn.

Các hoạt chất cay nóng như gingerol khi đưa vào cơ thể với nồng độ quá cao sẽ gây kích ứng trực tiếp lên lớp biểu mô thực quản và niêm mạc dạ dày. Thay vì làm dịu cơn buồn nôn, việc uống nước gừng quá đậm đặc lúc dạ dày đang viêm trợt có thể gây ra cảm giác cồn cào, nóng rát rùng mình và làm cơn ợ nóng trầm trọng hơn. Hơn nữa, việc lạm dụng gừng tươi giã nguyên chất không qua pha loãng có thể kích thích niêm mạc họng, gây khó chịu cho người đang bị tổn thương do dịch axit trào ngược bấy lâu.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng gừng?

Mặc dù gừng là thực phẩm tự nhiên rất quen thuộc, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải lưu ý:

• Người đang có ổ loét dạ dày - tá tràng tiến triển hoặc viêm thực quản trợt xước nặng: Gừng có thể gây cảm giác nóng rát tại vết loét khi tiếp xúc trực tiếp.
• Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Gừng có hoạt tính kháng kết tập tiểu cầu nhẹ, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên liều cao.
• Phụ nữ mang thai bị ốm nghén: Dù gừng hỗ trợ giảm buồn nôn rất tốt, thai phụ chỉ nên dùng lượng nhỏ vừa phải từ thực phẩm tự nhiên và cần có sự đồng ý của bác sĩ sản khoa.
• Người có cơ địa mẫn cảm, dễ dị ứng hoặc thường xuyên bị tiêu chảy khi ăn đồ cay nóng.

Hướng dẫn sử dụng gừng đúng cách tại nhà

Để khai thác tối đa lợi ích tăng co bóp tống rỗng mà không gây hại cho dạ dày, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

• Liều lượng phù hợp: Dựa trên các nghiên cứu khoa học, liều bột gừng hiệu quả vào khoảng 1,2 g mỗi ngày [4, 7]. Nếu dùng gừng tươi, lượng tương đương là khoảng 3 đến 5 g (khoảng 2-3 lát mỏng hoặc một nhánh gừng nhỏ cỡ đầu ngón tay cái).
• Thời điểm sử dụng: Nên dùng trước bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút ^[4]. Thời điểm này giúp hoạt chất kịp kích hoạt nhu động hang vị sẵn sàng tiếp nhận và chuyển hóa thức ăn.
• Cách chế biến: Rửa sạch một nhánh gừng tươi, thái lát mỏng hoặc đập dập nhẹ. Hãm gừng trong khoảng 150-200 ml nước ấm (khoảng 70-80 độ C) trong 5-10 phút. Không nên đun sôi sùng sục quá lâu làm bay hơi các tinh dầu quý.
• Cách phối hợp: Có thể thêm một thìa cà phê mật ong nhỏ hoặc kết hợp cùng chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa (vitamin C, E) để hỗ trợ thêm cho sức khỏe tiêu hóa ^[7]. Tuyệt đối không uống nước gừng quá đặc khi bụng đang hoàn toàn trống rỗng nếu bạn có tiền sử viêm dạ dày.

Gừng tươi là một thảo dược tự nhiên lành tính, có cơ chế thúc đẩy làm rỗng dạ dày và giảm triệu chứng khó tiêu, buồn nôn rõ ràng dựa trên nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, việc sử dụng cần đúng liều lượng, đúng thời điểm và không thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nếu bạn mắc bệnh lý tiêu hóa mạn tính.