Nhiều người tìm đến các chế phẩm từ gạc hươu, lộc giác hay cao ban long với mong muốn bổ sung canxi giúp xương chắc khỏe, phòng ngừa loãng xương. Quan niệm dân gian cho rằng gạc động vật chứa nguồn khoáng chất dồi dào, tự nhiên và an toàn cho người già lẫn trẻ nhỏ. Tuy nhiên, liệu lượng canxi và khoáng chất trong gạc hươu có thực sự dễ hấp thu khi đi vào cơ thể người hay không?

Câu trả lời từ các phân tích khoa học cho thấy: gạc hươu chứa hàm lượng canxi đáng kể, nhưng ở dạng khoáng chất vô cơ liên kết trong cấu trúc xương cứng, độ sinh khả dụng tự nhiên nếu chỉ xay bột uống là tương đối hạn chế. Mức độ hấp thu canxi từ lộc giác phụ thuộc rất lớn vào việc gạc được bào chế dưới dạng thô hay đã qua chiết xuất, thủy phân để tạo thành các phức hợp peptid - canxi hữu cơ.

Thành phần khoáng chất thực tế trong lộc giác

Gạc hươu (lộc giác) về bản chất sinh học có cấu trúc vi mô và thành phần hóa học tương tự như xương các chi của động vật có vú [1]. Cả hai đều được cấu tạo chủ yếu từ sợi collagen loại I (type I collagen) xen kẽ pha khoáng chất apatit chứa carbonat (carbonated apatite) [1]. Lớp khoáng này được sắp xếp theo cấu trúc osteon ở phần xương đặc bên ngoài và dạng lá mỏng ở phần xương xốp bên trong [1].

Tổng hàm lượng khoáng chất trong gạc hươu nhìn chung thấp hơn so với xương đùi của bò [1]. Trong cấu trúc gạc, phần xương đặc có hàm lượng khoáng cao hơn phần xương xốp, nhưng tỷ lệ các nguyên tố khoáng chất liên kết với canxi giữa hai phần này không có sự khác biệt [1].

Về tỷ lệ canxi cụ thể, một nghiên cứu định lượng năm 2022 trên gạc hươu đỏ (Cervus elaphus) đã xác định được rằng cứ 1 gram xương gạc hươu chứa khoảng 0,14 gram canxi [2]. Điều này đồng nghĩa với việc canxi chiếm khoảng 14% khối lượng xương gạc [2]. Ngoài canxi, các nghiên cứu proteome ghi nhận gạc hươu còn chứa nhiều loại protein nền ngoại bào và protein liên kết canxi chuyên biệt như S100A8, S100A12, osteonectin [3].

Bột gạc hươu thô: Hấp thu được bao nhiêu?

Dù chứa lượng canxi nhất định, canxi trong gạc hươu thô tồn tại chủ yếu dưới dạng apatit kết tinh cùng mạng lưới collagen dày đặc [1]. Ở dạng khoáng vô cơ tự nhiên này, độ tan trong đường tiêu hóa rất kém nếu không có sự can thiệp của acid dịch vị mạnh hoặc công nghệ bào chế.

Trong một thử nghiệm năm 2010 trên chuột cống Wistar bị cắt buồng trứng gây loãng xương (mô hình suy giảm nội tiết tương tự phụ nữ sau mãn kinh), việc cho chuột uống máu nhung hươu liều 4000 microlit/kg mỗi ngày liên tục trong 10 tuần đã giúp phục hồi mật độ khoáng xương ở cột sống thắt lưng và xương đùi trái [4]. Mặc dù cải thiện được mật độ xương và bảo tồn nồng độ hormone IGF-1 cũng như testosterone, nhưng nghiên cứu ghi nhận không có sự thay đổi rõ rệt nào về nồng độ canxi và photpho trong huyết thanh giữa nhóm điều trị và các nhóm đối chứng [4].

Điều này gợi ý rằng tác động tích cực lên xương của các chế phẩm gạc hoặc nhung không đơn thuần đến từ việc tăng ồ ạt nồng độ canxi tự do trong máu, mà thông qua các cơ chế điều hòa chuyển hóa xương phức tạp khác. Nếu chỉ sử dụng bột gạc tán thô thông thường, tỷ lệ canxi giải phóng và hấp thu thực tế qua niêm mạc ruột sẽ không vượt trội so với các nguồn muối canxi vô cơ truyền thống.

Khoa học giải bài toán hấp thu: Phức hợp Canxi - Peptid

Để giải quyết rào cản hấp thu của canxi vô cơ trong gạc hươu, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách đồng thời canxi và chuỗi peptid hoạt tính sinh học từ xương gạc nhằm tạo ra dạng phức hợp chelate [2].

Trong nghiên cứu năm 2022, các nhà khoa học đã tách chiết canxi và các peptid hoạt tính từ gạc hươu đỏ (Cervus elaphus) [2]. Kết quả ghi nhận:

  • Tỷ lệ tạo phức chelate giữa peptid và canxi đạt 53,68 ± 1,80% [2].
  • Phân tích khối phổ cho thấy các acid amin Glycine (Gly), Proline (Pro) và Glutamic acid (Glu) trong chuỗi peptid đóng góp nhiều nhất vào việc tăng ái lực liên kết với canxi [2].
  • Phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) chỉ ra rằng ion canxi tương tác chủ yếu với nguyên tử nitơ của nhóm amino và nguyên tử oxy của nhóm carboxyl trên chuỗi peptid để hình thành phức chelate bền vững [2].

Thử nghiệm trên mô hình tế bào biểu mô ruột người Caco-2 chứng minh phức hợp peptid này giúp tăng cường đáng kể sự vận chuyển canxi qua màng ruột [2]. Tiếp tục thử nghiệm trên chuột lão hóa do D-galactose gây ra, nhóm dùng kết hợp peptid và canxi gạc hươu cho thấy nồng độ canxi và chỉ dấu tạo xương PINP trong huyết thanh cao hơn, đồng thời nồng độ photpho, men ALP và chỉ dấu tiêu xương CTX-1 giảm xuống [2]. Chỉ số xương chày và hàm lượng canxi trong xương chày của chuột cũng tăng lên đáng kể, chứng minh phức hợp này vừa thúc đẩy tạo xương vừa ức chế tiêu xương [2].

Vai trò hiệp đồng của peptid trong lộc giác và cao ban long

Các nghiên cứu chuyên sâu về cao lộc giác (Colla Cornus Cervi) chỉ ra rằng giá trị của dược liệu này không chỉ nằm ở khoáng chất mà nằm ở các phân đoạn peptid hoạt tính [5]. Do cao gạc truyền thống có khối lượng phân tử lớn và thành phần phức tạp, sinh khả dụng tự nhiên của nó bị hạn chế [5].

Một nghiên cứu năm 2020 đã dùng màng siêu lọc để phân tách peptid từ cao gạc hươu thành ba phân đoạn: mẫu A (<800 Da), mẫu B (800–1500 Da) và mẫu C (>1500 Da) với hàm lượng peptid tổng lần lượt là 0,602 mg/mL; 8,976 mg/mL và 38,88 mg/mL [5]. Đáng chú ý, phân đoạn peptid B (800–1500 Da) ở nồng độ 1,578 x 10^-2 g/mL đạt tỷ lệ kích thích tăng sinh tế bào gốc trung mô tủy xương (BMSCs) cao nhất (84,66%), với chỉ số tăng sinh đạt 38,68% [5]. Phân đoạn này cũng làm tăng đáng kể hoạt tính men phosphatase kiềm (ALP) và biểu hiện protein sinh xương BMP7 trong tế bào [5].

Năm 2023, một nghiên cứu khác về cao gạc hươu và yếm rùa đã phân lập được chuỗi pentapeptid TSKYR qua quá trình tiêu hóa bằng pepsin [6]. Chuỗi này phân giải tiếp thành tripeptid TSK [6]. Thử nghiệm cho thấy tripeptid TSK giúp tăng diện tích nốt khoáng hóa lên 30 lần và mật độ khoáng hóa lên 50 lần trên tế bào tạo xương (osteoblast), đồng thời tăng 47,5% số lượng tế bào sụn [6]. Nghiên cứu cũng xác nhận hiệu ứng hiệp đồng rõ rệt giữa ion canxi và các peptid này trong việc kích thích tế bào xương biệt hóa và biểu hiện các gene tạo xương như RUNX2, OCN, FGFR2 [6].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng gạc hươu bổ sung canxi

Nhiều người lầm tưởng rằng gạc hươu chứa hàm lượng canxi cao nhất trong các loại thực phẩm và uống càng nhiều bột gạc thì xương càng mau đặc. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác.

Thứ nhất, hàm lượng canxi trong gạc hươu ở mức khoảng 14% (0,14 g/g) [2], thấp hơn tỷ lệ khoáng trong một số loại xương động vật khác như xương đùi bò [1].

Thứ hai, uống bột gạc tán mịn mà không qua chiết xuất hay thủy phân sẽ khiến phần lớn canxi bị đào thải do cấu trúc apatit khó hòa tan [1]. Nguy cơ lắng đọng gây rối loạn tiêu hóa hoặc sỏi thận hoàn toàn có thể xảy ra nếu lạm dụng bột xương vô cơ liều cao.

Thứ ba, gạc hươu thô hay cao ban long không thể thay thế tức thì thuốc điều trị loãng xương chuyên khoa. Các nghiên cứu hiện tại mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy và động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [4] [2] [5] [6], chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người.

Những ai nên thận trọng?

Dù là dược liệu quý, việc dùng lộc giác và các chế phẩm từ gạc hươu để bổ sung khoáng chất cần hết sức thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:

  • Người suy giảm chức năng thận: Thận yếu khó lọc bỏ lượng khoáng vô cơ và protein dư thừa, dễ dẫn đến rối loạn điện giải hoặc tăng áp lực lên cầu thận.
  • Người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi máu: Tuyệt đối không tự ý dùng bột gạc hoặc cao đậm đặc kéo dài.
  • Người có hệ tiêu hóa kém: Bột gạc thô rất khó tiêu hóa, có thể gây đầy trướng, táo bón.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn và sinh khả dụng chính xác của bột gạc hươu trên những đối tượng nhạy cảm này. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Gợi ý sử dụng thực tế và cân bằng dinh dưỡng

Để tận dụng giá trị của lộc giác và bổ sung canxi an toàn cho cơ thể, người tiêu dùng nên lưu ý:

  • Ưu tiên dạng chế biến thủy phân: Thay vì dùng bột gạc tán thô khó hấp thu, nên chọn các chế phẩm cao ban long được nấu kỹ hoặc sản phẩm ứng dụng công nghệ thủy phân peptid - canxi chelate đã được chứng minh tăng vận chuyển qua niêm mạc ruột [2].
  • Không tự ý dùng liều cao: Khi sử dụng các sản phẩm từ gạc hươu, chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.
  • Đa dạng nguồn canxi: Không nên phụ thuộc hoàn toàn vào lộc giác. Cơ thể hấp thu canxi tốt nhất từ chế độ ăn đa dạng gồm sữa, sữa chua, tôm tép nhỏ ăn cả vỏ, đậu phụ, rau xanh thẫm và kết hợp tắm nắng để có đủ vitamin D.
  • Khám định kỳ: Người bị loãng xương hoặc đau nhức xương khớp cần đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được đo mật độ xương và chỉ định phác đồ điều trị chuẩn mực, không tự ý dùng gạc hươu thay thế thuốc chữa bệnh.

Tóm lại, lộc giác chứa canxi cùng mạng lưới peptid sinh học có tiềm năng hỗ trợ xương khớp rất tốt. Tuy nhiên, canxi trong bột gạc thô có độ hấp thu tự nhiên không cao trừ khi được chuyển hóa thành dạng liên kết peptid. Việc sử dụng cần có hiểu biết khoa học, chọn dạng bào chế phù hợp và luôn duy trì lối sống vận động, dinh dưỡng cân bằng.