Nhiều người coi lộc giác (gạc hươu) và cao ban long là vị thuốc đại bổ, cứ mệt mỏi hay ốm dậy là tìm mua sử dụng. Thói quen dùng bồi bổ tùy tiện dẫn tới tình trạng nóng trong, bốc hỏa, thậm chí làm nặng thêm các bệnh nền sẵn có.

Thực tế, lộc giác và các chế phẩm từ gạc hươu không phải vị thuốc dùng được cho tất cả mọi người. Dù được xem là nguồn bổ dưỡng giàu dưỡng chất, dược liệu này có thể gây nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng cho 4 nhóm đối tượng: người tăng huyết áp, người mắc viêm nhiễm cấp tính, bệnh nhân mắc bệnh thận và phụ nữ đang mang thai.

Hiểu đúng về lộc giác và cao gạc hươu

Lộc giác là phần sừng già đã hóa xương của các loài hươu, nai. Khi đem gạc hươu làm sạch, cưa nhỏ rồi nấu cô đặc nhiều ngày đêm, thu được một dạng keo dẻo đặc quánh gọi là cao gạc hươu (thường gọi là cao ban long).

Trong quan niệm y học cổ truyền, lộc giác và cao gạc hươu có vị ngọt mặn, tính ấm, tác dụng mạnh vào kinh can và thận. Khác với nhung hươu (phần sừng non mềm còn lớp lông nhung bên ngoài), lộc giác chứa lượng canxi phosphat, gelatin và hàm lượng protein, acid amin rất cao do cấu trúc xương và mô liên kết tạo thành.

Chính vì đặc tính ấm kèm theo nguồn chất đạm cô đặc này, dược liệu hỗ trợ tốt cho người suy nhược gầy yếu, đau lưng mỏi gối do hàn. Ngược lại, tính ấm cùng hàm lượng protein cao lại là yếu tố bất lợi với các cơ thể đang thừa nhiệt hoặc rối loạn chuyển hóa.

Nguy cơ tiềm ẩn từ tính ấm và hàm lượng đạm cao

Khi dung nạp lượng đạm cô đặc vào cơ thể, bộ máy tiêu hóa và hệ thống bài tiết phải hoạt động với công suất lớn hơn bình thường. Việc tiêu hóa các phân tử gelatin và protein từ xương động vật tạo ra lượng sản phẩm chuyển hóa chứa nitơ, buộc cơ thể phải đào thải.

Song song đó, dược tính thiên về tính ấm thúc đẩy tuần hoàn nhanh, kích thích lưu lượng máu và sinh nhiệt trong cơ thể. Với người có thể trạng suy nhược dạng hư hàn, tác động sinh nhiệt giúp cải thiện chứng sợ lạnh, tay chân lạnh.

Nhưng nếu thể tạng đang có nhiệt chứng nội tại, tính ấm của lộc giác đóng vai trò như chất kích thích tiêu cực. Tình trạng sinh nhiệt quá mức kết hợp gánh nặng chuyển hóa đạm khiến các triệu chứng viêm, sốt bùng phát mạnh hơn, hệ thống tim mạch và mao mạch chịu áp lực đột ngột.

4 nhóm người cần tránh dùng lộc giác và cao gạc hươu

Thứ nhất là người bị tăng huyết áp và bệnh tim mạch thể nhiệt. Do tính ấm và khả năng tăng cường tuần hoàn huyết cơ học, việc dùng lộc giác dễ gây giãn mạch ngoại vi quá mức hoặc tăng kích thích tim, dẫn tới hiện tượng bốc hỏa, đỏ mặt, nhức đầu và cơn tăng huyết áp kịch phát. Người bệnh có tiền sử huyết áp cao dùng bừa bãi có thể đối mặt với nguy cơ tai biến mạch máu não.

Thứ hai là người đang trong đợt viêm nhiễm cấp tính và sốt cao. Nhóm này bao gồm người bị viêm phổi, viêm phế quản cấp, nhiễm trùng đường tiểu, kiết lỵ, đau mắt đỏ, mụn nhọt lở ngứa dạng sưng nóng đỏ đau. Cơ thể lúc này đang phải đối phó với tác nhân gây viêm bằng phản ứng sốt và thải độc. Dùng lộc giác có tính ấm làm nhiệt độ cơ thể tăng cao, tạo môi trường bất lợi cho hệ miễn dịch kiểm soát ổ viêm, khiến bệnh kéo dài dai dẳng.

Thứ ba là người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng lọc của cầu thận. Cao gạc hươu có tỷ lệ keo đạm (chất gelatinous) đậm đặc. Thận đảm nhận vai trò lọc các chất cặn bã từ quá trình phân hủy protein như urê, acid uric, creatinin. Khi thận suy yếu, lượng đạm lớn từ cao gạc hươu làm tăng áp lực lọc cầu thận, dẫn tới ứ đọng nitơ máu, đẩy nhanh tốc độ suy thoái tế bào biểu mô thận.

Thứ tư là phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai. Khi mang thai, cơ thể người phụ nữ biến đổi nội tiết lớn, phần nhiều rơi vào tình trạng "âm hao huyết hư, nội nhiệt", thân nhiệt cao hơn bình thường. Dùng vị thuốc mang tính ấm, kích hoạt dòng máu mạnh mẽ như gạc hươu có thể gây động thai, chảy máu bất thường, tăng nguy cơ biến chứng sản khoa do co bóp tử cung ngoài ý muốn.

Vấn đề chất lượng và kiểm soát nguồn gốc dược liệu

Ngoài các phản ứng nội tại của cơ thể, nguy cơ từ lộc giác còn đến từ chất lượng của dược liệu trên thị trường thương mại. Nhiều sản phẩm bột gạc hươu hay cao ban long hiện nay có chất lượng kiểm soát không đồng đều, dễ bị pha tạp với gạc của các loài thú khác.

Nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật DNA barcoding kết hợp nhân bản để kiểm tra thành phần bột gạc hươu trên thị trường cho thấy tỷ lệ làm giả rất phổ biến [1]. Trong số 65 trình tự COI thu nhận từ các mẫu bột gạc thương phẩm, chỉ có 38% mẫu có nguồn gốc từ loài hươu Cervus nippon Temminck hoặc hươu đỏ Cervus elaphus Linnaeus (loài chuẩn ghi trong Dược điển Trung Quốc năm 2010), trong khi có tới 62% mẫu bắt nguồn từ các loài động vật khác [1]. Loài tạp nhiễm thường gặp nhất là tuần lộc Rangifer tarandus Linnaeus [1]. Thậm chí có những mẫu ghi nhãn rõ là bột gạc hươu nhưng kiểm tra phân tử lại cho thấy thành phần chính là tuần lộc Rangifer tarandus [1].

Một nghiên cứu phát triển mồi chẩn đoán PCR đặc hiệu phân tử từ gen Cyt b ty thể cũng phản ánh thực trạng này [2]. Trong tổng số 43 mẫu thử nghiệm từ 6 kiện hàng dược liệu gốc từ hươu, chỉ có 9 mẫu cho kết quả dương tính thật với loài chuẩn Cervus nippon và Cervus elaphus [2]. Cụ thể hơn, trong 8 mẫu thuộc 1 kiện hàng nhung gạc hươu, chỉ có đúng một mẫu đạt tiêu chuẩn thật [2]. Các nhà khoa học kết luận chất lượng dược liệu gốc hươu trên thị trường hiện tại là một vấn đề nhức nhối và cần biện pháp kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm an toàn lâm sàng [2].

Các nghiên cứu khác tập trung phát triển kỹ thuật nhận diện chuẩn để hạn chế gian lận dược liệu. Phương pháp tách chiết DNA kết hợp que thử sắc ký in mảng lai chuỗi đơn (STH-PAS) đạt độ nhạy phân tích cao dưới 1 ng DNA, giúp phát hiện tạp chất từ tuần lộc Rangifer tarandus trong bột gạc tỷ lệ rất nhỏ tới 1:1.000 [3]. Phương pháp RAPD kết hợp điện di mao quản không gel (RAPD-HPCE) phân biệt rõ ràng sự khác biệt về điện di đồ giữa gạc hươu Cervus nippon, Cervus elaphus với sừng tuần lộc Rangifer tarandus, sừng Cervus canadensis và sừng Elaphurus davidianus [4].

Ở cấp độ phân tử protein, nghiên cứu dùng sắc ký lỏng siêu hiệu năng khối phổ tứ cực phân giải cao kết hợp phân tích thành phần chính (UPLC-QTOF-MS phối hợp PCA) đã so sánh các peptide tiêu hóa bằng trypsin từ gạc hươu sao Cervus nippon, hươu đỏ Cervus elaphus và tuần lộc Rangifer tarandus [5]. Kết quả xác lập các dấu ấn sinh học peptide giúp phân biệt chuẩn xác sừng tuần lộc so với sừng hươu sao và hươu đỏ quy định trong Dược điển [5].

Việc sản phẩm gạc hươu bị pha trộn, làm giả hoặc dùng nguyên liệu không chuẩn khiến việc xác định độc tính, liều lượng và phản ứng phụ ở người bệnh càng trở nên phức tạp, khó lường trước.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cao gạc hươu

Một lầm tưởng phổ biến là hễ là "thuốc bổ từ tự nhiên" thì dùng càng nhiều càng tốt, không sợ độc hại. Dù có nguồn gốc sinh học, dược liệu giàu chất đạm vẫn tương tự như thức ăn nhiều năng lượng, nạp quá mức sẽ gây quá tải đường tiêu hóa, đầy bụng, khó tiêu, rối loạn lipid máu.

Quan niệm thứ hai cho rằng người gầy còm, ốm yếu thì bắt buộc phải uống cao ban long mới lại sức. Điều này không đúng với mọi trường hợp. Nếu người gầy thuộc thể âm hư hỏa vượng (người hay bốc hỏa, môi khô, họng khát, lòng bàn tay bàn chân nóng, đổ mồ hôi trộm ban đêm), việc bồi bổ thêm vị thuốc tính ấm sẽ phản tác dụng, dẫn tới sốt ruột, mất ngủ, lở miệng.

Nhiều người cũng tự ý mua bột gạc hươu không rõ nguồn gốc về pha nước uống hàng ngày. Sự thiếu kiểm định chặt chẽ, dễ lẫn tạp chất từ các loài động vật hoang dã khác [1] có thể khiến người dùng gặp dị ứng, phát ban, phản vệ ngoài ý muốn.

Hướng dẫn dùng an toàn và khuyến nghị thực tế

Người không thuộc 4 nhóm chống chỉ định nêu trên có thể dùng lộc giác hoặc cao ban long để bồi bổ xương khớp, tăng lực hồi phục sau phẫu thuật hoặc phụ nữ sau sinh suy nhược. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân thủ chỉ dẫn chuyên khoa.

Cao gạc hươu thường được dùng bằng cách cắt miếng nhỏ ngâm vào cháo nóng, hấp cách thủy với mật ong hoặc ngâm rượu nồng độ nhẹ. Cần dùng cách bữa ăn chính, dùng vào ban ngày, tránh dùng vào buổi tối vì có thể gây nặng bụng, khó ngủ do kích thích chuyển hóa.

Thời gian dùng chỉ nên duy trì từng đợt ngắn, sau đó tạm nghỉ để đánh giá đáp ứng của cơ thể, không dùng kéo dài quanh năm. Khi dùng, cần cắt giảm các món ăn quá nhiều dầu mỡ, đạm động vật khác trong thực đơn để tránh dồn gánh nặng lên thận và gan.

Người cao tuổi, người có bệnh mạn tính liên quan đến tim mạch, gan thận, đái tháo đường trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ lộc giác bắt buộc phải tham vấn ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khác thường nào như choáng váng, tim đập nhanh, nổi ban đỏ, cần lập tức ngừng sử dụng.

Lộc giác và cao gạc hươu là những bài thuốc quý hỗ trợ sinh lực khi được dùng đúng người, đúng bệnh. Tuy nhiên, tính ấm cùng hàm lượng đạm dồi dào là "con dao hai lưỡi" với người tăng huyết áp, viêm nhiễm cấp, suy thận và phụ nữ mang thai. Người dùng cần trang bị kiến thức cẩn trọng, kiểm tra kỹ nguồn gốc sản phẩm để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.