Người thoái hóa khớp có nên dùng lộc giác sương?

Thắc mắc phổ biến về bã gạc hươu

Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi sáng hay tiếng lạo xạo khi vận động là nỗi ám ảnh thường trực của người bị thoái hóa khớp. Để tìm kiếm giải pháp cải thiện cơn đau, không ít người tìm đến các vị thuốc cổ truyền từ hươu, trong đó có lộc giác sương.

Nhiều người tin rằng bã gạc hươu còn sót lại sau quá trình nấu cao vẫn chứa hàm lượng dưỡng chất dồi dào giúp tái tạo sụn và dứt điểm các cơn đau khớp. Tuy nhiên, liệu vị thuốc này có thực sự mang lại hiệu quả bảo vệ sụn khớp như lời đồn?

Thực tế, dữ liệu lâm sàng về việc sử dụng lộc giác sương trên người thoái hóa khớp hiện còn rất hạn chế. Các tác dụng giảm đau hay phục hồi cấu trúc khớp phần lớn chỉ mới được ghi nhận qua các thử nghiệm chiết xuất gạc hươu trên động vật và trong phòng thí nghiệm.

Lộc giác sương dưới góc nhìn hóa học

Lộc giác sương trong y học cổ truyền (tên khoa học là Cornu Cervi Degelatinatum) là phần bã còn lại của gạc hươu sau khi đã trải qua quá trình nấu thành cao ^[1], ^[2]. Quá trình chiết xuất nhiệt kéo dài này đã rút đi phần lớn các chất keo tự nhiên.

Phương pháp quang phổ hồng ngoại (FT-IR và 2D-IR) đã phân tích và phân biệt rõ ràng 3 vị thuốc từ hươu gồm lộc nhung (Cornu Cervi Pantotrichum), lộc giác (Cornu Cervi) và lộc giác sương (Cornu Cervi Degelatinatum) ^[2]. Kết quả từ 30 mẫu thử cho thấy lộc giác sương có sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ các dải amide I, amide II và muối canxi phosphat [Ca3(PO4)2] so với gạc tươi và nhung hươu ^[2].

Thành phần chủ yếu còn lại trong lộc giác sương chính là khung canxi phosphat vô cơ cùng một lượng nhỏ hợp chất hữu cơ sót lại ^[2]. Do đó, đặc tính sinh học của bã gạc hươu không thể đánh đồng hoàn toàn với gạc hươu nguyên bản hay nhung hươu tươi.

Nghiên cứu nói gì về chiết xuất từ gạc hươu?

Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp hiệu quả của lộc giác sương trên bệnh nhân thoái hóa khớp. Hầu hết các cơ sở khoa học hiện đại đều xuất phát từ việc nghiên cứu các thành phần chiết xuất từ gạc hươu (Cervi cornu).

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của NP-2007, một loại collagen trọng lượng phân tử thấp (843 Da) được thủy phân bằng enzyme từ gạc hươu ^[3]. Thử nghiệm được thực hiện trên mô hình chuột bị thoái hóa khớp do tiêm monosodium iodoacetate ^[3].

Trong nghiên cứu này, chuột được cho uống NP-2007 với các liều 50, 100 và 200 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 21 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy hoạt chất này làm giảm sự biểu hiện của các enzyme phá hủy sụn như matrix metalloproteinase-2 (MMP-2), MMP-3 và MMP-9 ^[3].

Bên cạnh đó, nồng độ của các chất trung gian gây viêm gồm yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và prostaglandin E2 cũng sụt giảm đáng kể ^[3]. Liệu trình dùng NP-2007 giúp bảo tồn màng hoạt dịch, sụn khớp gối và làm giảm rõ rệt tình trạng chuyển hóa mô xơ ở chuột ^[3].

Trên mô hình tế bào bạch cầu đơn nhân RAW 264.7 được kích thích bởi LPS, NP-2007 cũng làm giảm sản xuất oxit nitric cùng các cytokine tiền viêm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 thông qua việc điều hòa các con đường tín hiệu NF-kB và MAPK ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là sử dụng dạng collagen peptide thủy phân phân tử nhỏ từ gạc hươu, không tương đương với dạng bã gạc lộc giác sương thô mà người dân thường dùng ^[3], ^[2].

Bằng chứng về đặc tính của lộc giác sương

Nghiên cứu trực tiếp về lộc giác sương (Cornu Cervi Degelatinatum) chủ yếu tập trung vào các tình trạng viêm khác thay vì sụn khớp ^[1]. Một nghiên cứu đã đánh giá tác động của bã gạc hươu chế biến với nước và chế biến với giấm trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng thể tỳ thận dương hư ^[1].

Kết quả ghi nhận cả hai phương pháp xử lý bã gạc hươu đều giúp giảm tổn thương mô và điều hòa hệ vi sinh đường ruột ^[1]. Đặc biệt, lộc giác sương chế giấm can thiệp ức chế phản ứng viêm thông qua các con đường tín hiệu NCK2, PAK4 và JNK ^[1].

Mặc dù chứng minh được đặc tính kháng viêm nhất định ở mô hình đại tràng chuột, nghiên cứu này không đưa ra bất kỳ kết luận nào về khả năng sửa chữa hay tái tạo sụn khớp ở người ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Người bệnh thoái hóa khớp cần phân biệt rõ ràng giữa tiềm năng nghiên cứu tiền lâm sàng và hiệu quả thực tế khi sử dụng:

Về mặt tích cực, các dẫn xuất protein và collagen từ gạc hươu cho thấy khả năng ức chế phản ứng viêm và giảm các enzyme thoái hóa sụn trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[3]. Thành phần canxi phosphat vô cơ trong lộc giác sương cũng có thể cung cấp thêm nguồn khoáng chất cho cơ thể ^[2].

Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế điều trị còn rất xa. Dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở loài chuột và các dòng tế bào nhân tạo ^[3], ^[1]. Bã gạc hươu sau nấu cao đã mất đi lượng lớn collagen hòa tan so với gạc nguyên bản ^[2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu chứng minh lộc giác sương thô có thể hấp thu nguyên vẹn qua đường tiêu hóa của người để đi vào nuôi dưỡng sụn khớp.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lộc giác sương

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng lộc giác sương có thể "tái tạo hoàn toàn sụn khớp" hoặc "chữa khỏi bệnh thoái hóa khớp". Y học hiện đại xác định thoái hóa khớp là bệnh lý mạn tính không thể đảo ngược hoàn toàn; việc điều trị tập trung vào giảm đau, cải thiện chức năng và làm chậm tiến trình thoái hóa.

Nhiều người cũng nhầm lẫn lộc giác sương với nhung hươu hay cao gạc hươu. Bản chất của lộc giác sương là bã trơ của gạc sau khi đã trải qua nhiều ngày đêm nấu cao để rút gần hết gelatin ^[1], ^[2]. Do đó, hàm lượng hoạt chất sinh học lộc giác sương kém xa so với các chế phẩm tươi hoặc cao nguyên chất.

Việc tự ý sắc uống bã gạc hươu với hy vọng thay thế thuốc giảm đau chống viêm theo đơn của bác sĩ có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị kiểm soát bệnh hiệu quả.

Những ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ về lộc giác sương trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ bã gạc hươu.

Do lộc giác sương chứa hàm lượng khoáng chất canxi phosphat rất cao ^[2], người có tiền sử sỏi thận, tăng canxi máu hoặc suy giảm chức năng thận cần đặc biệt thận trọng. Việc nạp thêm canxi vô cơ khó tiêu có thể gây áp lực lên hệ bài tiết và làm tăng nguy cơ hình thành sỏi.

Người có hệ tiêu hóa kém, hay đầy trướng bụng cũng có thể gặp khó khăn khi dung nạp dạng bột thô của bã gạc hươu. Bệnh nhân đang điều trị thoái hóa khớp bằng các phác đồ y khoa cần thảo luận với bác sĩ trước khi phối hợp bất kỳ vị thuốc bổ sung nào.

Gợi ý áp dụng thực tế

Nếu có ý định sử dụng lộc giác sương như một phương pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền hoặc bác sĩ chuyên khoa. Tránh mua các loại bã gạc trôi nổi, không rõ nguồn gốc xuất xứ vì nguy cơ tồn dư tạp chất hoặc nấm mốc trong quá trình bảo quản.

Đối với người bệnh thoái hóa khớp, chìa khóa phục hồi cốt lõi vẫn là tuân thủ phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả. Song song với đó, việc duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng như đạp xe, bơi lội và bổ sung chế độ ăn uống đủ chất mới là nền tảng bền vững để bảo vệ sụn khớp.

Bã gạc hươu lộc giác sương không phải là "thần dược" chữa thoái hóa khớp như nhiều lời truyền miệng. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, không bỏ thuốc điều trị chính quy và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.