Nhiều người Việt có thói quen nhâm nhi hạt bí ngô trong ngày Tết hoặc dùng làm món ăn vặt lành mạnh mỗi ngày. Đi kèm với món ăn dân dã này là lời truyền miệng lâu đời: ăn hạt bí giúp tẩy sạch giun sán trong bụng mà không cần dùng thuốc tây.

Liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự đúng dưới góc nhìn khoa học hiện đại? Câu trả lời ngắn gọn: hạt bí chứa một số hoạt chất có khả năng làm tê liệt hoặc ức chế ký sinh trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm, nhưng bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người hiện vẫn còn rất thiếu để xem đây là phương pháp trị bệnh thay thế thuốc đặc trị.

Dân gian dùng hạt bí trị giun sán từ bao giờ?

Việc sử dụng các bộ phận của cây thuộc chi Bí ngô (Cucurbita) để chữa bệnh tiêu hóa và nhiễm ký sinh trùng đã xuất hiện từ rất lâu trong y học cổ truyền ở nhiều nơi trên thế giới [1].

Người Mỹ bản địa đã sớm dùng hạt bí ngô để tống xuất giun đường ruột và hỗ trợ các bệnh lý đường tiết niệu [1]. Đến đầu thế kỷ 19, các bác sĩ tại Mỹ từng công nhận phương pháp này như một liệu pháp giúp loại bỏ giun sán [1]. Tại nhiều quốc gia khác, hạt của loài Cucurbita pepo cũng được ghi nhận trong y học truyền thống để điều trị cho người nhiễm giun ký sinh [2].

Dù có lịch sử ứng dụng lâu đời, giới khoa học vẫn cần phân tích các hoạt chất cụ thể bên trong hạt bí để giải mã cơ chế thực sự đằng sau tác dụng này.

Cơ chế tự nhiên: Hạt bí tác động đến ký sinh trùng ra sao?

Các nhà khoa học phát hiện hạt của các loài thuộc chi Bí ngô chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [3]. Trong đó, nhóm hợp chất chứa nitơ (như cucurbitacin B, cucurbitin), saponin, sterol cùng các protein (như curcumosin), đường và axit béo đóng vai trò cốt lõi [3].

Cucurbitacin là một nhóm hoạt chất sinh học triterpene được tìm thấy nhiều trong họ bầu bí [4]. Đáng chú ý, các nghiên cứu hóa thực vật gần đây còn phát hiện hạt bí chứa macrocyclic lactone [5]. Đây là một nhóm cấu trúc kinh điển thường thấy trong nhiều loại thuốc tẩy giun sán đường uống [5].

Cơ chế kháng ký sinh trùng của hạt bí được ghi nhận thông qua việc ức chế khả năng vận động của giun trưởng thành và ngăn cản quá trình nở của trứng giun [3]. Các hợp chất alkaloid có trong dịch chiết cồn được cho là làm giảm cử động của giun tròn, trong khi các hợp chất chứa nitơ thể hiện độc tính giúp tiêu diệt ấu trùng và trứng ký sinh trùng [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì: Từng thử nghiệm được thực hiện ra sao?

Để làm rõ hiệu quả, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm đối chiếu trực tiếp trên nhiều loài ký sinh trùng khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá hoạt tính kháng giun sán của dịch chiết hạt bí ngô (Cucurbita pepo) trong điều kiện ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) [3]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm trên hai loài giun: Heligmosomoides bakeri và Caenorhabditis elegans [3].

Kết quả cho thấy dịch chiết hạt C. pepo có hoạt tính kháng giun rõ rệt đối với H. bakeri trong ống nghiệm, can thiệp vào quá trình nở trứng, sự phát triển của ấu trùng cũng như độ cử động của giun trưởng thành [3]. Dịch chiết cồn ethanol làm giảm đáng kể khả năng vận động của giun [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra một giới hạn lớn: dịch chiết thử nghiệm không thể hiện tác động đáng kể nào lên sự toàn vẹn cơ thể hoặc độ vận động của loài giun C. elegans [3]. Tương tự, dịch chiết từ hạt bí ngô Cucurbita moschata dùng dung môi methylene chloride và methanol cũng không cho thấy hiệu quả trên C. elegans ở liều thử nghiệm [3].

Các tác giả cũng dẫn lại quan sát từ các nhóm nghiên cứu khác: dịch chiết hạt C. moschata bằng nước và dichloromethane ức chế mạnh ấu trùng giun Haemonchus contortus, dịch chiết methanol ức chế quá trình nở trứng [3]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2016 kết luận cần thêm nhiều khảo sát sâu hơn trước khi đưa ra khuyến nghị điều trị dứt điểm [3].

Năm 2024, một phân tích hóa thực vật chi tiết đối với hạt Cucurbita pepo trồng tại hạt Kiambu, Kenya đã sử dụng phương pháp chiết dung môi hữu cơ methanol kết hợp phân tích GC-MS và quang phổ FTIR [5]. Kết quả phân tích cho thấy sự hiện diện của flavonoid, alkaloid, saponin, cardiac glycoside và steroid [5].

Đặc biệt, phương pháp sắc ký GC-MS đã phát hiện 0,58% hợp chất macrocyclic lactone (cụ thể là 7,9-ditert-butyl-1-oxaspiro [4.5] deca-6,9-diene-2,8-dione) bên cạnh các axit béo chiếm tỷ lệ cao [5]. Phát hiện này cung cấp thêm cơ sở khoa học để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tác dụng kháng giun sán của hạt bí [5].

Cũng trong năm 2024, một nghiên cứu khác tập trung phát triển phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-DAD để định lượng đồng thời cucurbitacin B, D và E trong dầu hạt của ba loài bí ngô (C. moschata, C. pepo, và C. maxima) [4]. Nghiên cứu xác nhận sự hiện diện của cucurbitacin B và D trong hạt C. pepo và C. maxima, dù hàm lượng có phần khiêm tốn hơn so với C. moschata [4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa học và thử nghiệm ống nghiệm đều xác nhận hạt bí có chứa các hợp chất sinh học có thể tác động lên ký sinh trùng [1, 2, 4], người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn:

  • Các nghiên cứu chủ yếu dừng lại ở mô hình ống nghiệm (in vitro) hoặc mô hình động vật thí nghiệm [3].
  • Hoạt tính kháng giun không đồng đều trên mọi loài ký sinh trùng; một số loài giun tròn như C. elegans tỏ ra trơ lì hoàn toàn trước các liều chiết xuất tiêu chuẩn [3].
  • Hàm lượng các chất có hoạt tính như cucurbitacin, saponin hay macrocyclic lactone trong hạt tự nhiên chịu ảnh hưởng lớn bởi vùng trồng trọt, giống bí, điều kiện môi trường và phương pháp thu hoạch chiết xuất [2, 4].

Do đó, các bằng chứng hiện tại chưa đủ để chứng minh việc ăn hạt bí thông thường có thể thay thế hoàn toàn các thuốc tẩy giun y tế đã qua kiểm nghiệm lâm sàng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt bí

Nhiều người tin rằng chỉ cần rang chín hạt bí và ăn thật nhiều là có thể "quét sạch" mọi loại giun kim, giun đũa hay sán dây. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì các lý do sau:

Thứ nhất, việc rang hoặc nướng ở nhiệt độ cao có thể làm biến tính một số hợp chất hữu cơ nhạy cảm với nhiệt, làm giảm hoạt tính sinh học tự nhiên vốn có của hạt tươi hoặc dịch chiết thô [3].

Thứ hai, việc tự ý dùng hạt bí để chữa bệnh giun sán nặng có thể khiến người bệnh trì hoãn việc đi khám. Tình trạng nhiễm ký sinh trùng kéo dài không được can thiệp y tế có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, thiếu máu hoặc tổn thương đường tiêu hóa nghiêm trọng.

Ai nên thận trọng khi tiêu thụ hạt bí?

Mặc dù hạt bí đỏ là thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng:

  • Người có hệ tiêu hóa yếu, dễ đầy hơi, tiêu chảy: Hạt bí chứa nhiều chất béo và chất xơ; ăn một lượng lớn dạng hạt sống chưa qua chế biến phù hợp có thể gây nặng bụng hoặc kích thích nhu động ruột quá mức.
  • Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt hoặc các cây thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae).
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian trị bệnh nào từ hạt bí với liều lượng cao.

Gợi ý áp dụng hạt bí an toàn vào chế độ ăn

Thay vì kỳ vọng hạt bí như một viên thuốc tẩy giun thần kỳ, bạn hoàn toàn có thể tận dụng giá trị dinh dưỡng dồi dào của loại hạt này cho sức khỏe tổng thể:

  • Cách chế biến: Nên sử dụng hạt bí đã bóc vỏ lụa, sấy khô nhẹ ở nhiệt độ thấp hoặc hấp chín vừa phải thay vì chiên xào nhiều dầu mỡ hay nêm nếm quá nhiều muối.
  • Thời điểm và liều lượng: Có thể dùng một nắm nhỏ (khoảng 20–30 gram) như món ăn nhẹ vào bữa phụ, rắc lên sữa chua, salad rau củ hoặc nấu cùng cháo.
  • Kết hợp lối sống: Vệ sinh tay trước khi ăn, cắt ngắn móng tay, ăn chín uống sôi và chủ động dùng thuốc tẩy giun định kỳ theo khuyến cáo của ngành y tế là biện pháp bảo vệ bản thân khỏi ký sinh trùng hiệu quả nhất.

Tóm lại, hạt bí đỏ là thực phẩm bổ dưỡng chứa nhiều hoạt chất sinh học hứa hẹn cho y học [1, 2]. Tuy nhiên, việc ăn hạt bí chỉ nên xem như một biện pháp hỗ trợ chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tuyệt đối không tự ý dùng thay thế phác đồ điều trị giun sán khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.