Nhiều vụ ngộ độc thương tâm xảy ra do người dân nhầm lẫn các loại quả dại với thực phẩm thông thường. Cây mè lai (thuộc chi Jatropha, họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là loài cây bụi quen thuộc, thường được trồng làm hàng rào hoặc lấy hạt ép dầu diesel sinh học [2, 3]. Quả và hạt của cây này trông rất giống một số loại hạt ăn được như hạt dẻ, dẫn đến việc nhiều người, đặc biệt là trẻ nhỏ, tò mò ăn thử [1].
Hạt mè lai có độc không? Câu trả lời dứt khoát là có, và mức độ độc tính rất cao. Ăn hạt mè lai gây kích ứng dữ dội đường tiêu hóa, dẫn đến viêm dạ dày ruột cấp tính, rối loạn điện giải và tiềm ẩn các biến chứng đe dọa tính mạng [1]. Các nghiên cứu khoa học xác nhận toàn bộ hạt và nhựa cây đều chứa các hợp chất cực độc đối với người và động vật [1, 8].
Độc tố trong hạt mè lai tàn phá cơ thể như thế nào?
Cơ chế gây độc của hạt mè lai đến từ sự kết hợp của nhiều nhóm hợp chất nguy hiểm, trong đó nổi bật là phorbol ester và protein độc dạng toxalbumin [1, 8]. Toxalbumin trong hạt mè lai có cơ chế tác động nguy hiểm khi vào cơ thể: chúng gây ngưng kết và làm tan hồng cầu (hemolysis), đồng thời gây tổn thương trực tiếp lên nhiều loại tế bào mô khác [1].
Bên cạnh đó, các phorbol ester thuộc nhóm diterpenoid polycyclic tác động ở mức độ phân tử bằng cách kích hoạt quá trình phiên mã và biểu hiện quá mức của gen PKC-beta II cùng các gen tiền ung thư (proto-oncogenes) ở hạ lưu [1, 2]. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, làm tăng mức độ căng thẳng oxy hóa và cuối cùng kích hoạt cơ chế chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [2]. Không những vậy, phorbol ester còn được biết đến là tác nhân thúc đẩy khối u (tumor promoter) [3].
Ngoài hai hợp chất trên, nghiên cứu công bố năm 2020 phát hiện thêm một nhóm độc tố khác là hỗn hợp đồng phân của các axit hydroxy-octadecenoic (công thức hóa học C18H34O3) [4]. Nhóm chất này ức chế biểu hiện gen UCP3, thúc đẩy sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), kích hoạt tiểu cầu thông qua biểu hiện CD62P và kích thích tế bào mast thoái hóa hạt, gây xuất huyết, viêm và hoại tử mô [4].
Dấu hiệu viêm dạ dày ruột cấp và biến chứng nguy hiểm
Tổn thương ban đầu và rõ rệt nhất khi ăn phải hạt mè lai là phản ứng viêm loét cấp tính tại đường tiêu hóa [1]. Các chất nhựa phức hợp lipid và hoạt chất gây kích thích khiến niêm mạc ruột tổn thương nhanh chóng, biểu hiện qua triệu chứng đau bụng quặn thắt, buồn nôn, nôn mửa liên tục và tiêu chảy dữ dội [1].
Tình trạng nôn ói và tiêu chảy ồ ạt kéo dài dẫn đến mất nước trầm trọng và rối loạn cân bằng điện giải [1]. Nếu không được bù dịch kịp thời, bệnh cảnh có thể diễn tiến xấu với các biến chứng tim mạch, suy giảm chức năng thần kinh và suy thận cấp [1].
Không chỉ đường tiêu hóa, hạt mè lai và nhựa cây còn gây nguy hiểm khi tiếp xúc ngoài da hoặc niêm mạc mắt [6, 8]. Mủ cây chảy ra khi cây bị trầy xước có tính ăn mòn rất mạnh, gây kích ứng da và màng nhầy [1]. Nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm trên biểu mô da tái tạo người (RHE) và biểu mô giác mạc người (HCE) ghi nhận phorbol ester gây phù nề nghiêm trọng, hoại tử, tiêu hủy mô biểu mô và làm tăng vọt các yếu tố gây viêm như interleukin-1alpha và prostaglandin E2 [5].
Các bằng chứng nghiên cứu khoa học về độc tính của hạt mè lai
Mức độ độc hại của hạt mè lai đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và mô hình tế bào:
Một nghiên cứu tổng quan độc chất học năm 2025 xác định liều tham chiếu cấp tính (ARfD) đối với phorbol ester từ dầu hạt mè lai là 139,64 microgam/kg trọng lượng cơ thể [6]. Hướng dẫn giá trị dựa trên sức khỏe (HBGV) khi tiếp xúc bán mạn tính ở mức rất thấp, chỉ 0,0105 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [6]. Để dầu mè lai có tiềm năng xem xét tiêu dùng ở người, quy trình xử lý bắt buộc phải đạt tỷ lệ khử độc tới 99,5% phorbol ester [6].
Nghiên cứu năm 2020 phân tích cơ chế gây độc của bã hạt mè lai trên mô hình động vật thí nghiệm cho thấy hỗn hợp axit hydroxy-octadecenoic gây tử vong cấp tính, dị ứng, tiêu chảy, sảy thai, viêm và xuất huyết phổi kèm hình thành huyết khối [4]. Nghiên cứu chỉ ra cấu trúc nhóm hydroxyl và liên kết đôi trong phân tử này chính là yếu tố cốt lõi gây độc [4].
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá độc tính tế bào và di truyền trên đầu rễ xà lách (Lactuca sativa) ghi nhận dầu hạt mè lai ức chế nảy mầm, hạn chế kéo dài rễ và gây đột biến nhiễm sắc thể [7]. Các phorbol ester đóng vai trò như tác nhân gây lệch bội (aneugenic), làm xuất hiện các nhiễm sắc thể dính và tế bào biến dạng ở kỳ giữa [7].
Nghiên cứu năm 2010 về khả năng phân hủy độc tố chỉ ra vi sinh vật dạ cỏ của động vật nhai lại hoàn toàn không thể phân hủy được phorbol ester [8]. Lượng độc tố không hề suy giảm sau 24, 48 hay 72 giờ lên men trong phòng thí nghiệm, chứng tỏ động vật nhai lại cũng nhạy cảm với ngộ độc tương tự động vật dạ dày đơn [8].
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá độc tính loài Jatropha gossypiifolia trên cừu ghi nhận việc tiêu thụ lá tươi đơn liều 40 g/kg thể trọng dẫn đến tử vong [1]. Các tổn thương giải phẫu bệnh ghi nhận sự rối loạn nặng nề tại hệ tiêu hóa, phổi, tim kèm thoái hóa nhẹ ở gan và thận [1].
Bã mè lai giàu dinh dưỡng nhưng không thể tự ý sử dụng
Nhiều tài liệu chỉ ra bã hạt mè lai sau khi ép dầu chứa hàm lượng dinh dưỡng rất cao, với khoảng 20,47% - 21,40% protein thô trong một thử nghiệm năm 2013 [3], thậm chí lên đến khoảng 60% protein thô với tỷ lệ axit amin thiết yếu cân đối ở các mẫu đo năm 2021 [2]. Bã hạt cũng chứa các hợp chất hoạt tính sinh học như saponin, axit phytic, phenolic, flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn [2].
Tuy nhiên, giá trị dinh dưỡng này hoàn toàn bị vô hiệu hóa bởi độc tính nguy hiểm của phorbol ester [2]. Các nhà khoa học nhấn mạnh bã hạt tuyệt đối không thể sử dụng làm thức ăn chăn nuôi hay thực phẩm nếu chưa trải qua các quy trình khử độc công nghiệp triệt để [2].
Năm 2013, các nhà khoa học đã thử nghiệm khử độc bã hạt bằng cách xử lý nhiệt ở 120°C hoặc 220°C trong 1 giờ, trộn với 10% bentonite hấp phụ, hạt nano kẽm oxit (100 microgam/g) và 4% NaHCO3, sau đó ủ trong 4 tuần [3]. Phương pháp này giúp hạ nồng độ phorbol ester xuống còn 0,04 - 0,05 mg/g, thấp hơn ngưỡng của các giống mè lai không độc tự nhiên (0,11 - 0,27 mg/g) và tế bào nuôi cấy L929 cùng nguyên bào sợi da người sống sót tốt [3]. Dẫu vậy, đây là quy trình xử lý hóa lý phức tạp trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không thể thực hiện bằng các biện pháp nấu nướng dân gian tại nhà.
Những hiểu lầm nguy hiểm và nhóm đối tượng cần cảnh giác
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng hạt mè lai có thể ăn được nếu nướng chín hoặc luộc kỹ. Độc tố phorbol ester và các axit béo độc có tính bền nhiệt cao, các cách chế biến nhiệt thông thường tại bếp ăn gia đình không thể loại bỏ hoàn toàn độc tính [1, 3]. Dù có giả thuyết cho rằng đun sắc dịch chiết lá khô có thể làm bất hoạt một số thành phần độc, các nhà khoa học khẳng định nguy cơ độc tính vẫn tồn tại và không thể loại trừ [1].
Trẻ em là đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất do bản tính hiếu động, dễ bị nhầm lẫn giữa hạt mè lai và hạt dẻ hoặc các loại hạt ăn được khác [1]. Khi trẻ nuốt phải, liều độc tính tính trên mỗi kilôgam cân nặng sẽ cao hơn nhiều so với người lớn, dẫn đến biểu hiện viêm dạ dày ruột cấp tính bùng phát rất nhanh và nguy hiểm [4, 8].
Công nhân, nông dân và người làm việc tại các vùng trồng mè lai để sản xuất dầu sinh học cũng cần thận trọng [5]. Việc tiếp xúc trực tiếp mủ cây và dầu hạt mè lai qua da hoặc vô tình bắn vào mắt có thể gây bỏng rát, viêm loét giác mạc và hoại tử biểu mô [6, 8].
Cách xử lý và phòng tránh ngộ độc hạt mè lai
Hạt mè lai không phải là thực phẩm và không có liều lượng an toàn nào để ăn trực tiếp [2, 4]. Do đó, người dân tuyệt đối không thu hái, cắn thử, nếm thử bất kỳ bộ phận nào của cây mè lai.
Khi lao động, chăm sóc, tỉa cành hoặc thu hoạch mè lai phục vụ công nghiệp sinh học, người trồng cần trang bị đầy đủ kính bảo hộ và găng tay để tránh nhựa và dầu tiếp xúc với da và mắt [5]. Nếu bị dính nhựa vào da hoặc mắt, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước sạch liên tục trong nhiều phút và đến cơ sở y tế kiểm tra [5].
Nếu phát hiện người thân hoặc trẻ nhỏ lỡ ăn phải hạt mè lai, cần ngừng ngay lập tức và đưa người bệnh đến bệnh viện hoặc trung tâm y tế gần nhất càng sớm càng tốt. Không tự ý dùng các bài thuốc dân gian gây nôn bừa bãi tại nhà vì có thể làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc thực quản và hít sặc vào phổi. Việc cấp bù nước, cân bằng điện giải và theo dõi chức năng tiêu hóa, tim mạch, gan thận dưới sự giám sát của bác sĩ là yếu tố sống còn [1].
Cây mè lai mang lại giá trị công nghiệp trong sản xuất nhiên liệu sinh học nhưng lại ẩn chứa mối họa khôn lường đối với sức khỏe con người [3, 4]. Nhận biết chính xác hình dạng cây, giáo dục trẻ nhỏ không ăn quả dại và chủ động phòng ngừa là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ ngộ độc.
