Nhiều người dân khi bước sang tuổi trung niên thường phải đối mặt với những cơn đau nhức xương khớp âm ỉ mỗi khi thời tiết thay đổi. Trước nỗi lo tác dụng phụ của thuốc giảm đau tây y, không ít người tìm đến các bài thuốc truyền miệng, trong đó những cây thảo dược vùng cao được dân gian gọi tên như “cây dầu nóng” hay các loại thảo dược xoa bóp thường được gán cho công dụng thần kỳ là có thể chữa dứt điểm bệnh khớp.
Thực tế y học hiện đại khẳng định hoàn toàn trái ngược: không có bất kỳ loại thảo dược hay phương pháp điều trị nào có thể trị dứt điểm hoàn toàn thoái hóa khớp hay các bệnh viêm khớp mạn tính [1]. Những lời quảng cáo chữa khỏi bệnh hoàn toàn chỉ là hiểu lầm hoặc phóng đại quá mức từ những kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa quy mô lớn [2], [1].
Cơn sốt thảo dược truyền miệng và nguồn gốc của những lời đồn
Tại các phiên chợ vùng cao hay trên nhiều trang mạng xã hội, các loại thân cây, rễ cây được băm nhỏ, ngâm rượu hoặc nấu cao với tên gọi "cây dầu nóng" thường được người bán giới thiệu như thần dược trị bách bệnh về xương cốt. Người bệnh thường mua về ngâm rượu uống, sắc nước hoặc dùng xoa bóp ngoài da với hy vọng tìm kiếm một giải pháp tự nhiên và an toàn cho chứng đau nhức kinh niên.
Niềm tin này bắt nguồn từ tâm lý e ngại tác dụng phụ kéo dài của các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) đối với dạ dày, thận và tim mạch [2], [3]. Thêm vào đó, việc dùng thảo dược đôi khi mang lại cảm giác dễ chịu, ấm nóng tức thì tại khớp khiến người dùng lầm tưởng bệnh đã được đẩy lùi tận gốc.
Tuy nhiên, kinh nghiệm dân gian đơn thuần không đồng nghĩa với bằng chứng khoa học chuẩn mực [2]. Khi đối chiếu với các tiêu chuẩn khắt khe của thử nghiệm lâm sàng hiện đại, khoảng cách giữa việc giảm đau tạm thời và việc "trị dứt điểm" căn bệnh mạn tính này là rất lớn [1].
Vì sao viêm khớp không thể "trị dứt điểm"?
Viêm xương khớp, hay thoái hóa khớp, là bệnh lý khớp phổ biến hàng đầu trên toàn cầu, gây ra những tổn thương mạn tính không thể hồi phục hoàn toàn ở sụn khớp [4], [2]. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có tới 18% phụ nữ và 6,9% nam giới trên 60 tuổi mắc bệnh thoái hóa khớp [1]. Bệnh biểu hiện bằng tình trạng đau khớp, cứng khớp và làm giảm sụt hiệu suất hoạt động, lao động thường ngày của người bệnh [1].
Quá trình thoái hóa khớp đi kèm với sự suy giảm tế bào sụn, tổn thương chất nền sụn xương và biến đổi cấu trúc dưới sụn [4]. Bên cạnh đó, sự bất thường huyết động học nội xương với tình trạng ứ trệ máu tĩnh mạch và tăng áp lực nội xương tương ứng được xem là một trong những nguyên nhân chính yếu dẫn đến sự khởi phát và tiến triển của bệnh [4].
Bởi vì sụn khớp là mô hầu như không có mạch máu nuôi dưỡng trực tiếp và khả năng tự tái tạo vô cùng hạn chế, y học hiện nay xác định không có phương pháp nào chữa khỏi hoàn toàn (decisive cure) cho bệnh thoái hóa khớp [1]. Mục tiêu điều trị y khoa chuẩn mực hiện nay chỉ tập trung vào việc giảm đau, giảm sưng, hạn chế tàn phế do viêm và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh [1]. Mọi tuyên bố cho rằng thảo dược vùng cao có thể "trị dứt điểm", "tái tạo sụn như thời trẻ" đều đi ngược lại thực tế sinh học của hệ xương khớp.
Cơ chế tác động thực sự của thảo dược giảm đau khớp
Dù không thể trị dứt điểm, một số thảo dược tự nhiên quả thực chứa các hoạt chất sinh học có đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa đáng chú ý [2], [3]. Trong các bệnh khớp mạn tính như thoái hóa khớp và viêm khớp dạng thấp, tình trạng viêm và căng thẳng oxy hóa (stress oxy hóa) luôn gia tăng mạnh mẽ, dẫn đến rối loạn chức năng khớp [3].
Các nghiên cứu tổng hợp về thực vật dược liệu cho thấy nhiều hợp chất tự nhiên có thể can thiệp vào các con đường viêm ở cấp độ tế bào [3]. Cụ thể, các hoạt chất này có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm quan trọng như yếu tố nhân NF-kappaB, các cytokine, adipokine, prostaglandin E2 (PGE2), oxit nitric (NO), enzym tạo NO cảm ứng (iNOS), enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) và các enzym tiêu hủy chất nền sụn metalloproteinase (MMPs) [3].
Đồng thời, chúng thúc đẩy trạng thái chống oxy hóa của cơ thể bằng cách làm giảm các gốc tự do, giảm quá trình peroxy hóa lipid và enzym myeloperoxidase, trong khi lại kích hoạt các enzym chống oxy hóa, con đường Nrf2 và HO-1 [3]. Nhờ các cơ chế này, thảo dược có thể giúp giảm cảm giác đau khi ấn vào khớp, giảm đau khớp chung, giảm sưng nề, hạn chế mức độ tổn hại sụn xương, từ đó giúp người bệnh co duỗi gối tốt hơn, tăng cự ly đi bộ và tham gia các hoạt động thể lực [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược trị bệnh khớp?
Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đánh giá tiềm năng thực sự của các loại cây cỏ y học cổ truyền. Việc phân tích từng nghiên cứu giúp làm sáng tỏ hiệu quả thực tế và các giới hạn cố hữu:
Nghiên cứu về cây củ mài Nhật Bản (Dioscorea nipponica Makino): Một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã tổng hợp các thử nghiệm dùng thảo dược này [4]. Trong một nghiên cứu, bài thuốc sắc từ D. nipponica được dùng để điều trị cho 35 trường hợp thoái hóa khớp gối với liều 1 thang mỗi ngày, liên tục trong liệu trình 30 ngày [4]. Kết quả theo dõi dựa trên mức độ đau khớp, đau khi ấn khớp, mức độ sưng và phân độ chức năng khớp cho thấy tỷ lệ hiệu quả tổng thể đạt 94,3% (P < 0,05) [4].
Ở một thử nghiệm khác trên 128 bệnh nhân thoái hóa khớp gối kết hợp uống thuốc cổ truyền và đắp ngoài bài thuốc trị gai xương có chứa D. nipponica: 61 trường hợp được ghi nhận khỏi triệu chứng lâm sàng (chiếm 47,7%), 38 trường hợp có cải thiện rõ rệt (29,7%), 23 trường hợp có tác dụng tích cực (18%), đem lại tỷ lệ hiệu quả chung là 95,4% [4]. Ngoài ra, ở 8 ca viêm khớp sinh mủ cấp tính kháng kháng sinh (trong đó có 6 ca nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus), khi dùng nước sắc D. nipponica liều 150g cho người lớn và 100g cho trẻ em, dùng 2 lần mỗi ngày, đã ghi nhận 5 ca khỏi bệnh [4]. Dù vậy, các nghiên cứu này phần lớn có quy mô mẫu tương đối nhỏ và cần thêm các thử nghiệm đa trung tâm với thiết kế mù đôi chặt chẽ để kiểm chứng.
Nghiên cứu về chiết xuất cây Du (Ulmus davidiana Planch): Nghiên cứu công bố năm 2007 tiến hành khảo sát tác động của chiết xuất thảo dược Ulmus davidiana (UD) trên dòng tế bào tiền tạo xương không biến nạp của chuột (MC3T3-E1) [5]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất UD làm tăng tổng hợp ADN phụ thuộc vào liều lượng, có ý nghĩa thống kê ở nồng độ 5 đến 20 microgam/ml [5]. UD cũng làm tăng hoạt tính enzym phosphatase kiềm (ALP) và hoạt tính prolyl hydroxylase của tế bào MC3T3-E1 ở cùng dải nồng độ 5-20 microgam/ml [5]. Chất kháng estrogen tamoxifen đã triệt tiêu tác dụng kích thích tăng sinh và hoạt tính ALP do chiết xuất này tạo ra [5]. Đồng thời, ở nồng độ từ 30 đến 100 microgam/ml, chiết xuất thảo dược này ức chế sản sinh chất trung gian gây viêm prostaglandin E2 (PGE2) trong tế bào MC3T3-E1 [5]. Thử nghiệm kết luận chiết xuất kích thích tăng sinh và biệt hóa tế bào tạo xương, có tác dụng chống tiêu xương ở mức độ tế bào [5]. Tuy nhiên, đây hoàn toàn là nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, chưa thể suy diễn trực tiếp thành hiệu lực điều trị trên cơ thể người bệnh.
Nghiên cứu về gel bôi ngoài thảo dược Xạ hương (Thymus daenensis): Một thử nghiệm lâm sàng so sánh ngẫu nhiên công bố năm 2019 được thực hiện trên 120 bệnh nhân thoái hóa khớp gối [1]. Các bệnh nhân được chia đều vào 3 nhóm, điều trị trong 6 tuần bằng gel Thymus daenensis 5%, gel diclofenac 1% hoặc gel giả dược, tất cả đều dùng kèm viên nang celecoxib đường uống [1]. Bệnh nhân được đánh giá qua thang điểm đau trực quan (VAS) và thang đo WOMAC [1]. Kết quả cho thấy mức độ đau (P < 0,005), hiện tượng cứng khớp ban ngày (P < 0,05), cứng khớp buổi sáng (P < 0,05) và hiệu suất vận động thể chất (P < 0,05) có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm [1]. Gel Thymus daenensis cải thiện triệu chứng tương đương và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với gel chống viêm tây y diclofenac [1]. Dẫu vậy, nghiên cứu này chỉ chứng minh giá trị bổ trợ giảm triệu chứng đau và cứng khớp khi kết hợp cùng thuốc điều trị nền, hoàn toàn không cho thấy khả năng loại bỏ dứt điểm bệnh thoái hóa khớp [1].
Nghiên cứu tài liệu y học cổ truyền (Canon of Medicine): Nghiên cứu công bố năm 2016 nhắc lại rằng từ thế kỷ 18 trở về trước, các trường y khoa trên thế giới đều quản lý thoái hóa khớp như bệnh viêm khớp chung [2]. Danh y Avicenna trong kiệt tác y học Canon of Medicine đã ghi nhận một danh sách dài các thảo dược trị viêm khớp, một số chất trong đó đã được y học hiện đại nghiên cứu và ứng dụng làm thuốc chống viêm tự nhiên [2]. Nhưng nghiên cứu cũng khẳng định việc tìm kiếm này nhằm mục đích quản lý bệnh và ngăn bệnh tiến triển, thay vì xem như phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược vùng cao trị khớp
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng khái niệm "giảm cảm giác đau" với "chữa khỏi bệnh". Khi dùng các loại cồn xoa bóp hoặc cây cỏ có chứa tinh dầu cay nóng, các thụ thể cảm giác dưới da bị kích thích mạnh, tạo cảm giác nóng rát đánh lạc hướng tín hiệu đau truyền lên não bộ, đồng thời thúc đẩy tuần hoàn máu tại chỗ tạm thời. Điều này khiến người bệnh cảm thấy khớp nhẹ nhõm, bớt cứng đơ ngay lúc đó nhưng cấu trúc sụn khớp bị hao mòn bên dưới thực chất không hề thay đổi.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng thảo dược thiên nhiên 100% không có tác dụng phụ. Việc tự ý thu hái rễ cây, thân cây rừng không rõ nguồn gốc, định danh sai loài hoặc ngâm rượu không đúng nồng độ có thể dẫn đến nhiễm độc tố tự nhiên của cây rừng. Nguy hiểm hơn, một số sản phẩm mang mác "thảo dược gia truyền vùng cao" trên thị trường đã bị cơ quan chức năng phát hiện trộn lén các thuốc giảm đau tây y liều cao như paracetamol, dẫn xuất corticoid hoặc các thuốc kháng viêm NSAID để tạo hiệu quả giảm đau tức thì, khiến người dùng đối mặt với nguy cơ xuất huyết dạ dày, phù nề, tăng huyết áp và suy tuyến thượng thận cấp.
Bên cạnh đó, việc chỉ trông cậy vào thảo dược truyền miệng mà bỏ qua phác đồ điều trị chính thống khiến nhiều người bỏ lỡ "giai đoạn vàng" để bảo tồn chức năng khớp, dẫn đến tình trạng biến dạng khớp và tàn phế không thể phục hồi.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận các bài thuốc thảo dược?
Người cao tuổi có bệnh nền tim mạch, huyết áp: Dù một số thảo dược như D. nipponica được ghi nhận có các nghiên cứu liên quan đến việc hạ mỡ máu, cải thiện độ nhớt của máu và hỗ trợ lưu lượng mạch vành [4], bệnh nhân tim mạch tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc theo toa để chuyển sang dùng thảo dược. Sự tương tác giữa các hoạt chất trong cây cỏ với thuốc chống đông, thuốc huyết áp có thể gây ra những biến cố nguy hiểm.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc suy giảm chức năng gan, thận: Việc uống các loại nước sắc thảo dược đậm đặc hoặc rượu ngâm cây thuốc vùng cao không kiểm soát liều lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và gây độc tính trên cầu thận, hoặc kích ứng nghiêm trọng niêm mạc đường tiêu hóa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em: Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa trên các nhóm đối tượng đặc biệt này đối với các loại cây thuốc dân gian như thảo dược vùng cao hầu như chưa đầy đủ hoặc hoàn toàn thiếu vắng. Thậm chí các nghiên cứu thực nghiệm như trên chiết xuất Ulmus davidiana cho thấy hoạt tính liên quan đến thụ thể nội tiết (bị triệt tiêu bởi chất kháng estrogen tamoxifen) [5], cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn tác động đến cân bằng hormone. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này cần hết sức cẩn trọng và không tự ý sử dụng.
Người đang bị sưng nóng đỏ đau cấp tính: Khi ổ khớp có dấu hiệu viêm mủ hoặc nhiễm trùng cấp, việc tự ý đắp các loại lá cây, bôi xoa thảo dược nóng có thể làm tăng nguy cơ hoại tử, bội nhiễm vi khuẩn dẫn tới nhiễm khuẩn huyết nguy kịch, đòi hỏi can thiệp y tế chuyên sâu tại bệnh viện chứ không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng [4].
Hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát đau khớp khoa học
Để kiểm soát bệnh viêm thoái hóa khớp một cách an toàn và bền vững, người bệnh cần tiếp cận theo hướng phối hợp khoa học:
Thăm khám chuyên khoa sớm: Khi xuất hiện dấu hiệu đau mỏi khớp, cứng khớp buổi sáng kéo dài hoặc sưng khớp, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác mức độ tổn thương sụn và có lộ trình điều trị chuẩn.
Sử dụng thảo dược như liệu pháp bổ trợ có kiểm soát: Nếu muốn sử dụng thảo dược tự nhiên để hỗ trợ giảm triệu chứng, người bệnh nên lựa chọn những sản phẩm đã được chuẩn hóa về mặt chiết xuất, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành. Các dạng bôi ngoài da như gel thảo dược đã qua nghiên cứu có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng đau và cứng khớp tương đương các gel kháng viêm tây y mà ít gây tác dụng phụ toàn thân hơn [1]. Không tự ý đào xới, ngâm rượu các loại rễ cây rừng không rõ danh tính để uống.
Duy trì lối sống bảo vệ khớp: Giảm cân để giảm tải áp lực trọng trường lên khớp gối và khớp háng; tập luyện các môn thể thao tác động thấp như bơi lội, đạp xe, đi bộ nhẹ nhàng; bổ sung dinh dưỡng cân đối và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi kết hợp bất kỳ phương thuốc thảo dược nào vào phác đồ hàng ngày.
Ý thức được rằng thoái hóa khớp là một tiến trình thoái hóa tự nhiên theo tuổi tác sẽ giúp người bệnh giải tỏa tâm lý nôn nóng tìm kiếm những bài thuốc "thần dược". Sự kết hợp giữa lối sống lành mạnh, luyện tập phù hợp và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa là chiếc chìa khóa duy nhất giúp bảo vệ khớp vững chắc và lâu dài.
