Nhiều nam giới khi gặp các triệu chứng khó chịu do viêm tuyến tiền liệt thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng, trong đó có việc ăn hoặc uống các loại phấn hoa ong thô. Quan niệm cho rằng phấn hoa tự nhiên có thể chữa dứt điểm căn bệnh này đang lan truyền rộng rãi nhưng chưa được hiểu một cách chính xác. Thực tế, các nghiên cứu y khoa về tuyến tiền liệt không sử dụng phấn hoa thô bán trên thị trường mà sử dụng một chiết xuất phấn hoa chuẩn hóa đặc hiệu mang tên cernilton [1].
Viêm tuyến tiền liệt mạn tính là một bệnh lý phổ biến, gây ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống nhưng lại khó chẩn đoán và điều trị dứt điểm [1, 2]. Do các liệu pháp thông thường như kháng sinh đôi khi không mang lại hiệu quả mong đợi, người bệnh có xu hướng tìm đến các liệu pháp thảo dược [1]. Tuy nhiên, việc đánh đồng phấn hoa thô với chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa trong y học là một sai lầm phổ biến cần được làm rõ dưới góc nhìn khoa học.
Cơ chế tác động của chiết xuất phấn hoa chuẩn hóa
Chiết xuất phấn hoa cernilton được bào chế chủ yếu từ phấn hoa lúa mạch đen (Secale cereale) cùng một số loài thực vật khác [4, 6]. Chế phẩm này bao gồm hai phân đoạn chính: phân đoạn tan trong nước và phân đoạn tan trong axeton [2]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất này có đặc tính chống viêm và kháng androgen [2, 3].
Về mặt sinh học phân tử, cernilton ức chế hoạt tính của enzym cyclooxygenase và 5-lipoxygenase, từ đó ngăn chặn quá trình tổng hợp prostaglandin và leukotriene – những chất trung gian gây viêm trong cơ thể [2]. Trong mô hình tế bào cơ trơn niệu đạo ở chuột, chiết xuất này cho thấy khả năng ức chế co thắt, đồng thời tạo ra sự co bóp trên cơ bàng quang chuột [2]. Tác động điều hòa này có liên quan đến việc tác động lên các thụ thể alpha-1 adrenergic tại vùng cơ bàng quang và niệu đạo [3].
Ngoài ra, trên mô hình động vật bị viêm tuyến tiền liệt do hormone giới tính, chiết xuất cernitin giúp đảo ngược sự gia tăng của các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6 [2]. Nghiên cứu trong ống nghiệm trên dòng tế bào tuyến tiền liệt người (WPMY-1) còn ghi nhận chiết xuất làm giảm sự biểu hiện của thụ thể androgen và kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) [2].
Các bằng chứng lâm sàng về chiết xuất cernilton
Hiệu quả của chiết xuất phấn hoa chuẩn hóa đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh mắc hội chứng viêm tuyến tiền liệt mạn tính và đau vùng chậu mạn tính.
Một thử nghiệm mở từ năm 1989 đã tiến hành theo dõi 15 bệnh nhân mắc viêm tuyến tiền liệt mạn tính không do vi khuẩn và chứng đau tuyến tiền liệt [4]. Đây là nhóm bệnh nhân từng điều trị bằng nhiều đợt kháng sinh, thuốc chống viêm hoặc thuốc chẹn adrenergic nhưng ít thành công [4]. Kết quả điều trị với cernilton cho thấy 13 bệnh nhân đạt được sự thuyên giảm triệu chứng hoàn toàn, lâu dài hoặc có cải thiện rõ rệt, trong khi 2 bệnh nhân không đáp ứng [4].
Đến năm 1993, một nghiên cứu tiến cứu theo dõi 90 bệnh nhân mắc hội chứng viêm tuyến tiền liệt mạn tính được cho dùng Cernilton N với liều 1 viên x 3 lần/ngày trong vòng 6 tháng [5]. Nghiên cứu chia bệnh nhân thành 2 nhóm: nhóm không có yếu tố biến chứng (72 người) và nhóm có biến chứng như hẹp niệu đạo, sỏi tuyến tiền liệt hay xơ cứng cổ bàng quang (18 người) [5].
Ở nhóm không có biến chứng, 56 bệnh nhân (tỷ lệ 78%) đáp ứng thuận lợi; trong đó 26 người (36%) khỏi hoàn toàn các dấu hiệu triệu chứng và 30 người (42%) cải thiện rõ rệt với tốc độ dòng tiểu tăng, giảm bạch cầu trong nước tiểu sau xoa bóp tuyến tiền liệt và giảm bổ thể C3/coeruloplasmin trong tinh dịch [5]. Ngược lại, ở nhóm có biến chứng, chỉ có đúng 1 bệnh nhân đáp ứng với điều trị [5]. Tác giả kết luận thuốc dung nạp tốt ở 97% bệnh nhân, đồng thời nhấn mạnh cần xem xét các yếu tố biến chứng nếu bệnh nhân không đáp ứng sau 3 tháng [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 2007 trên 72 bệnh nhân viêm tuyến tiền liệt mạn tính kết hợp u xơ tuyến tiền liệt giai đoạn I-II cho thấy cernilton là liệu pháp điều trị bảo tồn an toàn, dung nạp tốt và mang lại hiệu quả rõ rệt trên các chỉ số tiết niệu [3].
Gần đây hơn, một nghiên cứu tiến cứu ngẫu nhiên công bố năm 2015 so sánh chiết xuất phấn hoa cernilton với phytotherapy Eviprostat trên 100 nam giới mắc viêm tuyến tiền liệt mạn tính/đau vùng chậu mạn tính loại III [6]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng cernilton (2 viên x 3 lần/ngày) hoặc Eviprostat trong 8 tuần [6]. Tỷ lệ đáp ứng (giảm ít nhất 25% tổng điểm chỉ số triệu chứng NIH-CPSI) ở nhóm cernilton đạt 78,1% và nhóm Eviprostat đạt 88,2% [6]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về điểm số triệu chứng, mức độ đau hay chất lượng cuộc sống tại tuần thứ 8, và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [6].
Bên cạnh viêm tuyến tiền liệt, cernilton cũng từng được phân tích trong tổng quan hệ thống năm 2000 gồm 444 nam giới mắc tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (BPH) từ 2 thử nghiệm đối chứng giả dược và 2 thử nghiệm so sánh kéo dài từ 12 đến 24 tuần [7]. Kết quả cho thấy cernilton cải thiện triệu chứng đường tiết niệu tự đánh giá so với giả dược [7]. Tuy nhiên, tổng quan này sau đó đã ở trạng thái rút lại (withdrawn) vào năm 2011 [8].
Phấn hoa thô không tương đương chiết xuất cernilton
Một hiểu lầm hết sức tai hại là người bệnh thường tự ý mua phấn hoa ong thô về pha nước uống với hy vọng điều trị bệnh tuyến tiền liệt. Về bản chất hóa học và sinh học, hai dạng này hoàn toàn khác nhau.
Phấn hoa thô từ tự nhiên chưa qua tinh chế chứa vỏ phấn cứng khó tiêu hóa, có thể lẫn các dị nguyên, vi khuẩn nấm mốc hoặc tạp chất từ môi trường. Quan trọng hơn, nồng độ các hoạt chất sinh học kiểm soát viêm trong phấn hoa thô rất thấp và dao động thất thường tùy thuộc vào mùa vụ cũng như nguồn hoa ong thu hoạch.
Ngược lại, cernilton là chiết xuất chuẩn hóa thu từ các loại phấn hoa cụ thể (như Secale cereale, Phleum pratense, Zea mays) đã được tiêu chuẩn hóa các phân đoạn hòa tan trong nước và dung môi hữu cơ [2]. Các phân đoạn chiết xuất này đã được loại bỏ phần vỏ khó tiêu và cô đặc các hoạt chất sinh học giúp tác động chọn lọc trên tế bào biểu mô và cơ trơn tiết niệu [2]. Do đó, việc dùng phấn hoa thô không thể mang lại tác dụng điều trị tương đương các thử nghiệm lâm sàng đã công bố.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Bên cạnh việc nhầm lẫn nguồn gốc dược liệu, người bệnh cũng thường kỳ vọng thảo dược có thể thay thế hoàn toàn y học hiện đại. Các tài liệu khoa học lưu ý rằng viêm tuyến tiền liệt mạn tính đòi hỏi các tiêu chí khoa học xác thực nghiêm ngặt tương tự như y học thông thường [1]. Dù chiết xuất phấn hoa cho thấy triển vọng trong các nghiên cứu mở và thử nghiệm nhỏ, việc coi đây là liệu pháp chữa khỏi dứt điểm cho mọi trường hợp là hoàn toàn thiếu căn cứ [1].
Giới hạn lớn nhất của chiết xuất phấn hoa là hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào nguyên nhân bệnh lý. Bằng chứng năm 1993 chứng minh rõ: cernilton hầu như mất tác dụng (chỉ 1/18 ca đáp ứng) nếu người bệnh có các yếu tố biến chứng cơ học như sỏi tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hay xơ cứng cổ bàng quang [5]. Chiết xuất này cũng không thay thế được kháng sinh trong các trường hợp viêm tuyến tiền liệt do nhiễm khuẩn cấp tính.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, hen suyễn hoặc các bệnh cơ địa dị ứng cần đặc biệt cẩn trọng. Việc dung nạp phấn hoa, kể cả dạng thô hay chiết xuất, đều tiềm ẩn nguy cơ gây kích ứng hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng.
Bệnh nhân xuất hiện các biến chứng đường tiểu dưới nặng, bí tiểu cấp tính, nghi ngờ ung thư tuyến tiền liệt hoặc có tổn thương tắc nghẽn giải phẫu (sỏi, xơ cứng) không được tự ý dùng chiết xuất phấn hoa để thay thế các biện pháp can thiệp ngoại khoa hay điều trị y tế chuyên sâu [5]. Bất kỳ ai đang dùng các thuốc tác động lên hệ tiết niệu, huyết áp hoặc thuốc ức chế miễn dịch đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp.
Lời khuyên áp dụng vào thực tế đời sống
Khi gặp các dấu hiệu như tiểu buốt, tiểu đêm, đau tức vùng tầng sinh môn hay vùng chậu mạn tính, người bệnh trước hết cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiết niệu để thăm khám. Việc chẩn đoán xác định bệnh là viêm tuyến tiền liệt không do vi khuẩn hay có kèm biến chứng thực thể đóng vai trò then chốt trong định hướng điều trị [2, 5].
Tuyệt đối không tự ý tìm mua các sản phẩm phấn hoa thô, bột phấn hoa trôi nổi trên thị trường để chữa bệnh tuyến tiền liệt. Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm chiết xuất từ phấn hoa chuẩn hóa (như cernilton), người bệnh cần lựa chọn các sản phẩm dược phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được cơ quan y tế cấp phép và phải có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị [2]. Quá trình sử dụng nên được theo dõi sát sao; nếu sau 3 tháng các triệu chứng không có dấu hiệu cải thiện, bệnh nhân bắt buộc phải tái khám để rà soát lại các tổn thương tắc nghẽn tiềm ẩn [5].
