Nhiều phụ nữ khi mang thai thường tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung tự nhiên nhằm tăng cường sức khỏe cho mẹ và hỗ trợ thai nhi phát triển. Phấn hoa ong (bee pollen) thường được quảng bá như một “siêu thực phẩm” giàu vi chất, axit amin và chất chống oxy hóa [1], [2]. Tuy nhiên, liệu mẹ bầu có nên tự ý sử dụng phấn hoa trong thai kỳ hay không?

Câu trả lời ngắn gọn theo quan điểm y khoa hiện nay: Mẹ bầu không nên tự ý dùng phấn hoa khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Dù chứa nhiều dưỡng chất, độ an toàn của phấn hoa đối với phụ nữ mang thai vẫn chưa được xác lập qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ, trong khi sản phẩm này tiềm ẩn nhiều nguy cơ dị ứng và nhiễm tạp chất độc hại [3], [4], [2], [5].

Phấn hoa ong là gì và cơ chế tác động

Phấn hoa ong là hạt phấn hoa do ong thợ thu lượm, kết dính lại bằng dịch tiết từ tuyến nước bọt và mật hoa của chúng [1], [2]. Đây là nguồn thức ăn giàu dinh dưỡng nuôi ấu trùng ong, chứa hơn 200 hợp chất gồm protein, axit amin, carbohydrate, lipid, vitamin, khoáng chất và polyphenol [1], [2].

Về mặt lý thuyết sinh học, các chất dinh dưỡng này cung cấp nguyên liệu hỗ trợ tái tạo mô, tăng cường miễn dịch và bổ sung khoáng chất cho cơ thể [6], [1]. Tuy nhiên, do bắt nguồn từ tự nhiên và phụ thuộc hoàn toàn vào các loài thực vật ong tiếp cận, phấn hoa cũng chứa nhiều loại protein lạ có khả năng kích hoạt hệ thống miễn dịch của con người, gây ra các phản ứng quá mẫn qua trung gian kháng thể IgE [1]. Đối với mẹ bầu, hệ miễn dịch vốn có nhiều thay đổi nhạy cảm, việc tiếp xúc với các dị nguyên này có thể dẫn tới những phản ứng khó lường.

Bằng chứng khoa học hiện có: Rất thiếu dữ liệu lâm sàng trên người

Khi đánh giá lợi ích và độ an toàn của phấn hoa, điều quan trọng nhất là phải nhìn vào các nghiên cứu thực tế. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai nhằm đánh giá độ an toàn của phấn hoa; dữ liệu dinh dưỡng thai kỳ hiện có hoàn toàn bắt nguồn từ mô hình động vật [7].

Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 1994 đã thử nghiệm tác động của phấn hoa cải dầu (Brassica campestris L.) trên chuột cống mang thai [7]. Các nhà khoa học chia chuột mang thai giống Sprague-Dawley ngẫu nhiên thành 3 nhóm: nhóm chứng chỉ ăn thức ăn tiêu chuẩn, và hai nhóm can thiệp được bổ sung phấn hoa với liều lần lượt là 10 g/kg thể trọng mỗi ngày và 20 g/kg thể trọng mỗi ngày [7]. Kết quả ghi nhận chuột mẹ ở hai nhóm dùng phấn hoa có trọng lượng cơ thể cao hơn, nồng độ hemoglobin, protein toàn phần, sắt huyết thanh và albumin tăng lên rõ rệt so với nhóm chứng [7]. Thai của chuột mẹ ăn phấn hoa cũng có cân nặng tốt hơn và tỷ lệ chết lưu thấp hơn, đồng thời không ghi nhận dị tật hình thái bẩm sinh ở các cơ quan nội tạng hay hệ xương [7].

Mặc dù nghiên cứu này kết luận phấn hoa cải thiện dinh dưỡng ở chuột mang thai mà không ảnh hưởng xấu đến sự phát triển bình thường của thai, đây chỉ là thử nghiệm trên loài gặm nhấm [7]. Chuột có đặc điểm chuyển hóa, hàng rào nhau thai và hệ miễn dịch rất khác biệt so với con người, do đó tuyệt đối không thể xem kết quả này là bằng chứng an toàn trên phụ nữ mang thai.

Ở khía cạnh dinh dưỡng vi lượng, một nghiên cứu năm 2023 phân tích nồng độ các nguyên tố trong phấn hoa thương mại tại Thổ Nhĩ Kỳ bằng phương pháp quang phổ phát xạ plasma cảm ứng cao tần (ICP-OES) [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng tiêu thụ thương mại 40 g phấn hoa mỗi ngày ở người lớn có thể bù đắp 20-35% nhu cầu hàng ngày về đồng (Cu), mangan (Mn) và selen (Se) cho người trưởng thành, bao gồm cả phụ nữ mang thai và cho con bú [6]. Nghiên cứu cũng đánh giá rủi ro ung thư và phi ung thư cho thấy các mẫu phấn hoa này không gây nguy cơ sức khỏe đối với các nguyên tố độc hại được theo dõi như chì, asen, cadmium hay thủy ngân [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ phân tích hàm lượng hóa học của mẫu sản phẩm, không phải là một thử nghiệm lâm sàng theo dõi sức khỏe hay biến cố sản khoa trên cơ thể bà bầu.

Rủi ro dị ứng và nguy cơ sốc phản vệ

Mối lo ngại hàng đầu khi dùng các sản phẩm từ ong là phản ứng dị ứng [3]. Tổng quan hệ thống năm 2025 về dữ liệu cảnh giác dược và nguy cơ độc tính của các sản phẩm liệu pháp ong (apitherapy) đã rà soát các cơ sở dữ liệu chính thức như FDA/MedWatch, EudraVigilance và Notivisa [3]. Báo cáo khẳng định phản ứng dị ứng là biến cố bất lợi phổ biến nhất, đặc biệt ở những người có cơ địa dị ứng [3]. Một số trường hợp tiêu thụ sản phẩm phấn hoa còn bị pha tạp các hoạt chất dược lý trái phép [3].

Một nghiên cứu năm 2022 phân tích thành phần phấn hoa cải dầu (Brassica napus) đã xác định được hai chất gây dị ứng tiềm ẩn là glutaredoxin và oleosin-B2 thông qua phân tích proteomic [1]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng quá trình lên men bằng nấm men Saccharomyces cerevisiae có thể làm giảm liên kết kháng thể IgE với protein phấn hoa và giảm hàm lượng các dị nguyên này [1]. Dù vậy, phần lớn phấn hoa ong bán trên thị trường là dạng thô hoặc sấy khô truyền thống chưa qua xử lý lên men đặc biệt, nghĩa là các dị nguyên vẫn tồn tại nguyên vẹn [1], [4], [8]. Khi phụ nữ mang thai gặp phản ứng dị ứng nặng hoặc sốc phản vệ, tình trạng thiếu oxy mô và tụt huyết áp có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của cả mẹ lẫn thai nhi.

Nguy cơ nhiễm độc tố vi nấm và hóa chất nông nghiệp

Bên cạnh nguy cơ dị ứng, phấn hoa còn đối mặt với vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm do quá trình thu hoạch tự nhiên từ môi trường [4], [2], [5].

Nghiên cứu năm 2015 kiểm tra chất lượng vi nấm trên 27 mẫu phấn hoa ong thương mại tại bang Rio de Janeiro cho thấy 92% số mẫu bị đánh giá không đạt tiêu chuẩn chỉ số chất lượng thương mại, vệ sinh và an toàn thực phẩm [4]. Các chi nấm mốc phổ biến nhất là Aspergillus, Cladosporium và Penicillium [4]. Đáng chú ý, 25% các chủng nấm Aspergillus flavus phân lập được có khả năng sinh độc tố aflatoxin – một loại độc tố nấm mốc cực kỳ nguy hiểm cho gan và sức khỏe [4]. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ nhiễm nấm cao xảy ra ngay cả trên các sản phẩm có dán nhãn kiểm duyệt chất lượng [4].

Một vấn đề khác là độc tố thực vật tự nhiên có tên pyrrolizidine alkaloids (PA). Một nghiên cứu năm 2020 theo dõi 17 loại PA và dẫn xuất N-oxide trong 44 mẫu phấn hoa ong bằng kỹ thuật LC-MS/MS đã xác nhận sự hiện diện của hợp chất độc hại này phụ thuộc vào các loài thực vật mà ong thu gom [2]. Pyrrolizidine alkaloids là những hợp chất có độc tính cao, đặc biệt với tế bào gan [2].

Ngoài ra, ong thợ đi kiếm ăn trong các vùng nông nghiệp có thể tiếp xúc và mang theo dư lượng thuốc bảo vệ thực vật [5]. Một nghiên cứu năm 2016 đã chứng minh rằng các hoạt chất thuốc trừ sâu (như neonicotinoid, lambda-cyhalothrin) và thuốc diệt nấm (propiconazole) hiện diện phổ biến và kéo dài trong các mẫu phấn hoa do ong thu thập, thậm chí tạo ra các tương tác phối hợp làm gia tăng độc tính [5]. Đối với thai nhi, các cơ quan nội tạng đang trong giai đoạn hình thành và rất nhạy cảm với các chất độc hóa học hoặc độc tố nấm mốc.

Dù một nghiên cứu năm 2017 tại Ý ghi nhận rằng quy trình sấy khô phấn hoa có thể giúp giảm thiểu đáng kể vi sinh vật gây bệnh so với dạng tươi hoặc cấp đông [8], nguy cơ về độc tố vi nấm đã hình thành từ trước và dư lượng hóa học vẫn là thách thức lớn nếu không được kiểm soát nghiêm ngặt [4], [5].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng phấn hoa trong thai kỳ

Nhiều người lầm tưởng rằng phấn hoa là sản phẩm 100% tự nhiên nên an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng. Thực tế, tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại; phấn hoa chứa nhiều dị nguyên tự nhiên mạnh và dễ nhiễm tạp chất từ môi trường xung quanh [3], [1], [4], [2], [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng phấn hoa có thể dùng để chữa ốm nghén, thiếu máu hoặc thay thế thuốc bổ tổng hợp cho bà bầu. Hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào cho thấy phấn hoa có thể chữa khỏi bệnh hay thay thế được các chất bổ sung tiêu chuẩn trong thai kỳ. Việc tự ý dùng lượng lớn phấn hoa với hy vọng "bổ thai" có thể dẫn đến nguy cơ dị ứng hoặc tích lũy độc chất không mong muốn [3], [4], [2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần thận trọng tối đa, không tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm phấn hoa nào khi chưa tham vấn bác sĩ chuyên khoa [3].

Những đối tượng tuyệt đối không nên dùng bao gồm: người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, dị ứng mật ong hoặc các sản phẩm từ ong; người mắc bệnh hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng theo mùa [3], [1]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền về gan, thận hoặc hệ miễn dịch cũng cần tránh xa các sản phẩm này để hạn chế nguy cơ tiếp xúc với vi nấm và hóa chất độc hại [4], [2], [5].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Để đảm bảo an toàn cho thai kỳ, mẹ bầu nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý mua và sử dụng phấn hoa ong dạng thô, dạng hạt hoặc dạng viên nang thực phẩm chức năng trôi nổi trên thị trường [3], [4].
  • Ưu tiên bổ sung dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất qua chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm tươi sống đã nấu chín và uống đủ nước mỗi ngày.
  • Nếu muốn bổ sung vi chất như đồng, sắt hay kẽm, hãy sử dụng các sản phẩm bổ sung chuyên biệt dành cho thai kỳ đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và theo chỉ dẫn của bác sĩ sản khoa [6].
  • Trong trường hợp vô tình sử dụng phấn hoa và xuất hiện các triệu chứng bất thường như ngứa họng, phát ban, khó thở, buồn nôn hoặc đau bụng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời [3].

Tóm lại, phấn hoa ong là một nguồn dinh dưỡng phong phú nhưng lại thiếu cơ sở dữ liệu lâm sàng về độ an toàn trên phụ nữ mang thai [6], [7]. Bên cạnh đó, các nguy cơ hiện hữu về phản ứng dị ứng cấp tính, nhiễm nấm mốc và hóa chất nông nghiệp khiến phấn hoa không phải là lựa chọn an toàn cho thai kỳ [3], [4], [5]. Mẹ bầu cần luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào để bảo vệ sức khỏe tốt nhất cho cả mẹ và bé.