Nắp ấm là nhóm thực vật bắt mồi quen thuộc trong tự nhiên và từng xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian lưu truyền [1], [2]. Gần đây, sự chú ý của giới nghiên cứu hướng vào plumbagin – một hợp chất tự nhiên thuộc nhóm naphthoquinone có trong chi nắp ấm này [3], [4], [2]. Liệu hoạt chất này có thực sự đem lại khả năng kháng viêm hiệu quả như lời đồn, hay đi kèm những rủi ro sức khỏe khôn lường?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: plumbagin cùng một số dẫn xuất tự nhiên trong cây nắp ấm bước đầu ghi nhận khả năng ức chế các phản ứng viêm trong phòng thí nghiệm [1], [5]. Tuy nhiên, hoạt chất này sở hữu độc tính tế bào rất mạnh, sinh khả dụng thấp và tiềm ẩn nguy cơ gây độc cơ quan, khiến việc tự ý khai thác hay sử dụng cây nắp ấm làm dược liệu trở nên vô cùng nguy hiểm [5], [6].

Bối cảnh và nguồn gốc của plumbagin trong tự nhiên

Trong y học cổ truyền ở một số vùng châu Á, các loài nắp ấm như Nepenthes mirabilis hay Nepenthes miranda đã từng được sử dụng để hỗ trợ điều trị đau dạ dày, sốt, vàng da, viêm gan hoặc huyết áp cao [1], [2]. Tuy vậy, các cách dùng này phần lớn dựa vào kinh nghiệm dân gian mà chưa có sự kiểm chứng kỹ càng về thành phần cũng như độ an toàn [1].

Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều thành phần hoạt tính sinh học từ nắp ấm [1], [3]. Đáng chú ý nhất là plumbagin, một dẫn xuất naphthoquinone kết tinh màu vàng [7]. Plumbagin không chỉ hiện diện ở nắp ấm mà còn là thành phần chính trong rễ loài đuôi công (Plumbago zeylanica) [5], [6]. Hợp chất này sở hữu hoạt tính sinh học đa dạng nhưng đi kèm ranh giới an toàn rất hẹp [5], [7].

Cơ chế tác động: Ức chế viêm và tạo stress oxy hóa

Ở cấp độ tế bào, phản ứng viêm thường gắn liền với sự giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm từ tế bào miễn dịch [1]. Một số hợp chất nguồn gốc naphthoquinone và dẫn xuất naphthalene có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình sản xuất các chất trung gian gây viêm này [1]. Chúng ngăn chặn sự biểu hiện của các tín hiệu gây viêm như interleukin-12 (IL-12) và interleukin-6 (IL-6) [1].

Ngược lại, khi tiếp xúc với tế bào ở nồng độ cao hơn hoặc trong các mô nhạy cảm, plumbagin kích hoạt sự gia tăng mạnh mẽ của các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) nội bào [4], [7]. Sự tích tụ quá mức của ROS làm cạn kiệt lượng glutathione bảo vệ tế bào và gây đứt gãy sợi DNA [7]. Hiện tượng stress oxy hóa này dẫn đến kích hoạt con đường chết theo chương trình (apoptosis), làm hoại tử tế bào lành lẫn tế bào bệnh [4], [7].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được gì?

Năm 2016, một nghiên cứu in vitro trên loài nắp ấm Nepenthes mirabilis đã phân lập được 26 hợp chất từ chiết xuất methanol của cành và lá [1]. Thử nghiệm trên tế bào tua có nguồn gốc từ tủy xương chuột (BMDCs) được kích thích bằng LPS cho thấy: hợp chất số 9 ức chế mạnh việc sản xuất IL-12 p40 (IC50 = 0,17 ± 0,02 µM), IL-6 (IC50 = 0,46 ± 0,01 µM) và TNF-alpha (IC50 = 8,28 ± 0,21 µM) [1]. Hợp chất số 4 ức chế IL-12 p40 và IL-6 với IC50 lần lượt là 1,17 ± 0,01 µM và 2,15 ± 0,04 µM [1]. Các dẫn xuất naphthalene (từ 1 đến 7, 9 và 10) ức chế IL-12 p40 mạnh hơn chất đối chứng dương SB203580 (1,0 µM) và không gây độc tế bào đáng kể ở nồng độ lên tới 20,0 µM trên mô hình này [1].

Đến năm 2019, nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư vú MCF7 và tế bào biểu mô tuyến vú không ung thư MCF-10A đã đánh giá độc tính của plumbagin phân lập từ nắp ấm lai [3]. Kết quả cho thấy plumbagin có giá trị IC50 lần lượt là 1,155 µg/mL (24 giờ) và 0,658 µg/mL (48 giờ) đối với tế bào ung thư MCF7 [3]. Đáng lưu ý, plumbagin cũng thể hiện độc tính rất rõ đối với tế bào biểu mô vú bình thường MCF-10A với IC50 là 2,548 µg/mL (24 giờ) và 1,882 µg/mL (48 giờ) [3]. Chiết xuất ethyl acetate từ cây nắp ấm này cũng chứa isoplumbagin và quercetin 3-O-(6''-n-butyl beta-D-glucuronide) mang độc tính tế bào tương tự [3].

Cũng trong năm 2019, một thử nghiệm khác sử dụng plumbagin chiết xuất từ loài nắp ấm Nepenthes alata trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 [4]. Nghiên cứu xác nhận hoạt chất này kích thích tế bào ngừng chu kỳ ở pha G2/M thông qua ức chế cyclin B1 và tăng cường biểu hiện của p21CIP1/WAF1 [4]. Plumbagin làm tăng tỷ lệ Bax/Bcl-2, giải phóng cytochrome c và đẩy mạnh sinh ROS nội bào để tiêu diệt tế bào [4]. Trên mô hình chuột mang khối u ghép dị loài MCF-7, plumbagin liều điều trị thử nghiệm giúp giảm trọng lượng và thể tích khối u [4].

Năm 2021, một nghiên cứu trên mô hình tiêu xương in vitro đã đưa ra cảnh báo về tính hai mặt của plumbagin [8]. Hoạt chất này kích hoạt nhanh tín hiệu NFATc1 và kích hoạt p70S6 kinase phụ thuộc mTOR, làm tăng biểu hiện thụ thể RANK trên bề mặt tế bào [8]. Do đó, trên dòng chuột C57BL/6, plumbagin làm gia tăng quá trình hình thành hủy cốt bào làm tiêu hủy mô xương khi tế bào được xử lý trước 24 giờ [8]. Dù ở chuột Balb/c và dòng đại thực bào RAW264.7 plumbagin lại ức chế hủy cốt bào, điều này chứng minh tác động sinh học của chất phụ thuộc rất phức tạp vào hệ thống tế bào tiếp nhận [8].

Năm 2022, nghiên cứu trên chiết xuất lá bằng acetone của loài Nepenthes miranda chỉ ra rằng plumbagin là một trong 6 hoạt chất phong phú nhất [2]. Chiết xuất này ức chế enzyme allantoinase (ALLase) trong chu trình thoái hóa purine và gây độc tế bào trên các dòng ung thư PC-9, B16F10 và 4T1 [2]. Tuy nhiên, các phân tích tổng quan vào năm 2025 nhấn mạnh rằng plumbagin có sinh khả dụng rất thấp do độ tan kém, tính không ổn định về mặt chuyển hóa và bị đào thải bởi các bơm vận chuyển [5], [6]. Đồng thời, plumbagin mang độc tính tế bào, độc tính trên các cơ quan, gây độc tính di truyền và tạo stress oxy hóa quá mức [5], [6].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng thảo dược tự nhiên như cây nắp ấm luôn an toàn và có thể nấu uống tùy tiện để trị bệnh viêm khớp hoặc thanh nhiệt [1], [5]. Bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào in vitro và một số ít thử nghiệm trên động vật gặm nhấm [1], [4], [8]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh plumbagin hay chiết xuất nắp ấm an toàn để điều trị bệnh lý [5], [6].

Nhiều người cũng lầm tưởng tác động ức chế cytokine tiền viêm in vitro đồng nghĩa với việc dược liệu này sẽ chữa được bệnh viêm mãn tính ở người [1], [5]. Thực tế, plumbagin là một "con dao hai lưỡi" [8]. Ranh giới giữa nồng độ có hoạt tính sinh học và nồng độ gây độc tế bào lành, gây hủy hoại cơ quan rất mong manh [3], [5], [6]. Việc đào thải kém cùng tính bất ổn định chuyển hóa khiến chất này tích lũy nguy cơ gây hại cao hơn lợi ích điều trị thực tế [5], [6].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với cây nắp ấm?

Do plumbagin có khả năng gây độc tính tế bào, độc tính di truyền và độc tính cơ quan, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái, sắc uống các loài cây thuộc chi nắp ấm [5], [6].

  • Người có bệnh lý về gan và thận: Do hoạt chất có thể gây độc cho các cơ quan nội tạng và đòi hỏi khả năng chuyển hóa phức tạp [5], [6].
  • Phụ nữ có thai, đang cho con bú và trẻ em: Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn nào trên các đối tượng nhạy cảm này. Bất kỳ tác động gây stress oxy hóa hay đứt gãy DNA nào cũng mang rủi ro nghiêm trọng đến thai nhi và trẻ nhỏ [5], [7].
  • Người mắc bệnh lý xương khớp: Tác động của plumbagin lên quá trình tạo hủy cốt bào có thể kích thích tiêu xương tùy theo cơ địa di truyền [8]. Do đó, người loãng xương hay thoái hóa khớp không được tự ý dùng các bài thuốc nắp ấm truyền miệng [8].

Hướng nghiên cứu và khuyến nghị ứng dụng

Hiện tại, plumbagin chỉ được xem là một hợp chất tiềm năng phục vụ định hướng nghiên cứu và phát triển thuốc trong tương lai [5], [7]. Các nhà khoa học đang thử nghiệm công nghệ bao hạt nano hoặc thay đổi cấu trúc hóa học nhằm giải quyết nhược điểm về độ tan, sinh khả dụng kém và giảm thiểu độc tính trên tế bào bình thường [5], [7].

Các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân không áp dụng các bài thuốc truyền miệng tự chế từ nắp ấm [5]. Để kiểm soát các bệnh lý viêm nhiễm hay đau nhức cơ xương, hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa và tuân thủ phác đồ điều trị đã được kiểm chứng y khoa. Khi có bất kỳ vấn đề bất thường nào về sức khỏe, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là lựa chọn an toàn và chính xác nhất.