Nhiều người thường truyền tai nhau việc đun nước lá hoặc thân cây chóc máu để uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, bảo vệ mạch máu và ngăn ngừa lão hóa. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu loại dược liệu dân gian này thực sự tác động đến cơ thể ra sao và dùng thế nào cho an toàn.
Thực tế, các nghiên cứu bước đầu ghi nhận dịch chiết từ lá và thân cây thuộc chi Chóc máu (Salacia) chứa các hợp chất polyphenol có khả năng chống oxy hóa, ngăn chặn sự gia tăng peroxid hóa lipid và bảo vệ tế bào hồng cầu trong môi trường thí nghiệm [1], [2]. Dù vậy, hiệu quả này phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và vẫn cần thêm bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người [1], [3].
Stress oxy hóa và gánh nặng lên tế bào, mạch máu
Stress oxy hóa xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa việc sản sinh các gốc tự do và hệ thống phòng thủ chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể, bao gồm cả các enzyme và chất chống oxy hóa không phải enzyme [4]. Quá trình này kích hoạt sự hình thành các gốc oxy phản ứng (ROS) hoặc gốc nitơ phản ứng, tạo ra gánh nặng chuyển hóa làm biến đổi đời sống tế bào và đặt nền móng cho nhiều bệnh lý mạn tính phát triển [5], [4], [6].
Trong cơ thể, nhiều tình trạng sinh lý và bệnh lý gắn liền với sự gia tăng stress oxy hóa. Chẳng hạn, sự thay đổi trạng thái oxy hóa khử kèm theo stress oxy hóa tăng cao tại mô mỡ có liên quan mật thiết đến các rối loạn chuyển hóa do béo phì [2]. Thậm chí, ở phụ nữ mang thai, quá trình peroxid hóa lipid và stress oxy hóa cũng được báo cáo là tăng cao hơn so với phụ nữ không mang thai do nhau thai là nơi diễn ra quá trình chuyển hóa oxy rất mạnh mẽ [7]. Đôi khi, hệ thống enzyme chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể không đủ sức xử lý hết lượng gốc tự do dư thừa này [6].
Cơ chế dọn gốc tự do của các hoạt chất thực vật
Để củng cố hệ thống phòng thủ của cơ thể, các hợp chất tự nhiên từ thực vật, đặc biệt là nhóm polyphenol, đóng vai trò rất quan trọng [6]. Tính đến nay, có hơn 8.000 hợp chất phenol thực vật đã được xác định, bao gồm các phân nhóm chính như flavonoid, flavanol và axit phenolic [4], [7]. Trong chiết xuất từ lá và thân cây thuộc chi Chóc máu (Salacia), các nhà khoa học cũng ghi nhận sự hiện diện của các thành phần polyphenol nổi tiếng cùng nhiều hoạt chất có hiệu quả sinh học khác [1].
Về mặt cấu trúc hóa học, tất cả các polyphenol đều có đặc điểm chung là sở hữu các vòng thơm gắn nhiều nhóm hydroxyl mang nguyên tử hydro [7]. Cấu trúc đặc biệt này biến polyphenol thành những chất cho nguyên tử hydro và điện tử (electron) lý tưởng, giúp trung hòa các gốc tự do và các gốc oxy phản ứng (ROS) để làm giảm tổn thương tế bào [7]. Bên cạnh cơ chế dọn gốc tự do trực tiếp, khả năng chống oxy hóa của polyphenol còn phụ thuộc vào tiềm năng khử kim loại, khả năng tạo phức càng cua (chelating) và đặc tính hòa tan của từng hợp chất [3].
Bằng chứng khoa học từ chiết xuất chi Chóc máu và polyphenol
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã trực tiếp khảo sát hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết nước từ bột lá và thân cây Salacia reticulata (một loài thuộc chi Chóc máu mọc tại Sri Lanka) [1]. Trong mô hình thử nghiệm, những con chuột được tiêm hoạt chất ferric nitrilotriacetate (Fe-NTA) có sự gia tăng rõ rệt nồng độ lipid peroxide (chỉ dấu tổn thương màng tế bào do oxy hóa) và một số chỉ dấu tổn thương gan trong huyết tương, gan hoặc thận so với nhóm chuột đối chứng [1]. Đồng thời, hoạt tính chống oxy hóa trong huyết tương của nhóm chuột bị tiêm Fe-NTA cũng bị sụt giảm [1].
Khi các nhà nghiên cứu cho chuột uống trước dịch chiết nước từ lá và thân cây Salacia reticulata ở các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể, sự gia tăng của lipid peroxide và các chỉ dấu tổn thương cơ quan đã được ngăn chặn theo cách phụ thuộc vào liều lượng [1]. Việc dùng dịch chiết này cũng ngăn ngừa được sự sụt giảm hoạt tính chống oxy hóa trong huyết tương chuột [1]. Trong phần thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) của cùng nghiên cứu, cả các thành phần polyphenol quen thuộc lẫn các hoạt chất khác trong dịch chiết đều thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, gợi ý tiềm năng ứng dụng làm thực phẩm bảo vệ sức khỏe để phòng ngừa các rối loạn liên quan đến stress oxy hóa [1].
Đối với việc bảo vệ tế bào máu và mô mỡ, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã đánh giá khả năng chống oxy hóa của 28 loại polyphenol đại diện cho các nhóm axit phenolic, flavonoid, stilbene và curcuminoid trong chế độ ăn [2]. Từ đó, 14 phân tử được chọn để thử nghiệm trên tiền tế bào mỡ 3T3-L1 và tế bào hồng cầu của người tiếp xúc với stress oxy hóa [2]. Kết quả phân tích cho thấy khả năng khử và dọn gốc tự do liên quan chặt chẽ đến cấu trúc hóa học, trong đó các flavonoid như quercetin và epicatechin thể hiện hoạt tính cao hơn [2].
Đáng chú ý, các hợp chất polyphenol trong nghiên cứu năm 2014 này đã bảo vệ tế bào hồng cầu của người khỏi sự tan máu (vỡ hồng cầu) do gốc tự do AAPH gây ra [2]. Trên tiền tế bào mỡ tiếp xúc với chất gây oxy hóa H2O2, hầu hết các hợp chất đều có tác dụng bảo vệ bằng cách đảo ngược tác động ức chế tăng sinh và giảm sản sinh gốc oxy phản ứng (ROS), đồng thời giảm tiết chất gây viêm IL-6 [2]. Hiệu quả chống oxy hóa và kháng viêm này xuất hiện ở cả hai điều kiện: cho tế bào tiếp xúc đồng thời polyphenol và chất gây oxy hóa trong 24 giờ, hoặc xử lý trước bằng polyphenol trong 24 giờ rồi mới cho tiếp xúc chất gây oxy hóa trong 24 giờ tiếp theo [2].
Hiệu ứng hai pha và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Mặc dù tiềm năng bảo vệ tế bào của polyphenol trong các mô hình thực nghiệm là rất rõ ràng, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều giới hạn cần lưu ý [3]. Một nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh rằng các polyphenol thực vật (như axit gallic, axit caffeic, axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, rutin, catechin, epicatechin...) có hiệu ứng hai pha phụ thuộc vào nồng độ [3]. Ở nồng độ thấp, polyphenol hoạt động như chất chống oxy hóa thông qua việc dọn gốc tự do [3]. Ngược lại, ở nồng độ cao, chính các polyphenol này lại có thể thúc đẩy quá trình tạo ra gốc tự do (ROS) ở cấp độ tế bào, tức là chuyển sang đặc tính tiền oxy hóa (gây oxy hóa) [3].
Một tổng quan khác vào năm 2013 về polyphenol trà xanh cũng giải thích thêm rằng cả hai đặc tính tiền oxy hóa và chống oxy hóa đều tham gia điều hòa phản ứng của cơ thể trước stress oxy hóa nếu ở chế độ liều tối ưu [8]. Việc tiếp xúc với nồng độ thấp chất tiền oxy hóa trước khi gặp stress oxy hóa sẽ kích hoạt biểu hiện các gen mã hóa protein giúp tế bào thích nghi tốt hơn ở lần stress oxy hóa tiếp theo [8]. Trong khi đó, tiếp xúc đồng thời chất chống oxy hóa ngay lúc đang có stress oxy hóa sẽ bảo vệ tế bào nhờ dọn gốc tự do trực tiếp [8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là cả hoạt tính chống oxy hóa lẫn tiền oxy hóa của polyphenol đều chưa được chứng minh rõ ràng là xảy ra tương tự bên trong cơ thể sống của con người (in vivo) [3]. Hơn nữa, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào sinh khả dụng, những biến đổi chuyển hóa của polyphenol trong lòng ruột và sau khi hấp thu vào cơ thể [5], cũng như cấu trúc, liều lượng và thời gian tiếp xúc [2]. Do đó, việc một hợp chất ức chế được quá trình oxy hóa trong một số hệ thống thí nghiệm không đồng nghĩa với việc nó bảo vệ cơ thể khỏi mọi dạng tổn thương oxy hóa [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu chống oxy hóa
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên uống càng đặc, càng nhiều thì mạch máu và gan thận càng được bảo vệ tốt. Như dữ liệu năm 2020 đã chỉ ra, việc nạp một lượng lớn polyphenol dưới dạng thực phẩm hay thực phẩm bổ sung đều là điều không khôn ngoan khi hoạt tính sinh học của chúng trên người chưa được hiểu hết, bởi nồng độ cao có thể gây phản ứng ngược là thúc đẩy sinh gốc tự do tại một số mô nhất định [3].
Hiểu lầm thứ hai là xem nước sắc cây chóc máu hay các viên uống polyphenol như "thuốc tiên" thay thế hoàn toàn lối sống lành mạnh và thuốc điều trị. Thực tế, các nghiên cứu chỉ đánh giá dịch chiết Salacia như một hướng hỗ trợ phòng ngừa các rối loạn liên quan đến stress oxy hóa trên mô hình động vật [1], hoàn toàn không phải là thuốc chữa khỏi các bệnh lý mạch máu hay gan thận ở người.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do các polyphenol có thể thể hiện đặc tính gây oxy hóa ở nồng độ cao và tại một số mô nhất định, những người có ý định dùng chóc máu liều cao hoặc dùng các chế phẩm cô đặc kéo dài cần hết sức thận trọng [3]. Việc định rõ điều kiện và liều lượng tối ưu cho từng hoạt chất có tính oxy hóa khử là yêu cầu bắt buộc trong y học [8].
Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai là đối tượng có sự gia tăng tự nhiên quá trình peroxid hóa lipid và stress oxy hóa tại nhau thai [7], không nên tự ý dùng các loại lá cây hay dược liệu chưa rõ liều lượng chuẩn hóa trên người. Những người đang có bệnh nền về gan, thận, bệnh lý chuyển hóa, béo phì hoặc đang điều trị ung thư cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi.
Áp dụng thực tế để bảo vệ tế bào và mạch máu an toàn
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một loại dược liệu đơn lẻ với liều lượng tự ước chừng, bạn có thể bổ sung polyphenol một cách an toàn, chi phí thấp thông qua thói quen ăn uống đa dạng hằng ngày với các loại rau củ và trái cây tươi [5], [6]. Khi dùng các loại trà thảo mộc hoặc nước nấu từ dược liệu như chóc máu, chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải, pha loãng và lắng nghe phản ứng của cơ thể, tránh tâm lý uống thay nước lọc suốt cả ngày [3].
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, việc kết hợp vận động thể chất đóng vai trò then chốt. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy mặc dù tập thể dục làm tăng sản sinh gốc tự do tạm thời, nhưng các bài tập thể dục nhịp điệu (aerobic) lại mang đến tác động tích cực nhờ làm tăng tổng năng lực chống oxy hóa của toàn cơ thể [4]. Sự kết hợp nhịp nhàng giữa vận động thể chất hợp lý và chế độ ăn giàu polyphenol tự nhiên sẽ giúp duy trì sự cân bằng oxy hóa khử, bảo vệ tế bào và sức khỏe tổng thể một cách bền vững [4], [6].
Tóm lại, chiết xuất từ chi Chóc máu và các hoạt chất polyphenol có tiềm năng lớn trong việc dọn gốc tự do, ngăn ngừa peroxid hóa lipid và bảo vệ tế bào hồng cầu trên các mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, do hiệu ứng hai mặt phụ thuộc vào nồng độ và sự thiếu hụt dữ liệu trực tiếp trên người, độc giả chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu đang có bệnh nền [3].
