Chế độ ăn Địa Trung Hải từ lâu được ca ngợi như một giải pháp tự nhiên giúp bảo vệ tế bào và làm chậm quá trình lão hóa. Nhiều người tin rằng việc ăn nhiều rau quả, hạt và dầu ô liu sẽ tự động dập tắt mọi gốc tự do sinh ra trong cơ thể. Tuy nhiên, mức độ bảo vệ của chế độ ăn này đối với tình trạng stress oxy hóa trên thực tế không hoàn toàn đồng nhất như những lời đồn thổi.

Các dữ liệu lâm sàng và quan sát trên người cho thấy chế độ Địa Trung Hải có liên quan đến việc cải thiện một số chỉ số oxy hóa - khử, nhưng kết quả can thiệp thực tế vẫn còn nhiều điểm mâu thuẫn và mức độ tác động trên người khỏe mạnh có thể thấp hơn kỳ vọng. Riêng với nhóm vận động viên cường độ siêu cao (ultramarathon), các nghiên cứu hiện có mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá tổng lượng chất chống oxy hóa trong khẩu phần ăn nói chung chứ chưa có bằng chứng riêng biệt chứng minh chế độ Địa Trung Hải mang lại lợi ích vượt trội.

Cơ chế chống oxy hóa được giả định của chế độ Địa Trung Hải

Mô hình ăn uống Địa Trung Hải tập trung vào lượng lớn trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và dầu ô liu làm nguồn chất béo chính [1]. Chế độ này cũng bao gồm lượng tiêu thụ từ thấp đến vừa đối với sản phẩm từ sữa, cá, gia cầm, rượu vang, đồng thời hạn chế thịt đỏ và trứng [1].

Các nhà khoa học giải thích rằng ưu thế của chế độ này không chỉ nằm ở từng dưỡng chất riêng lẻ mà đến từ sự kết hợp của toàn bộ bữa ăn [2], [1]. Việc ưu tiên thực phẩm tươi sống giúp hạn chế các chất oxy hóa sinh ra do nấu nướng ở nhiệt độ cao, đồng thời bảo tồn nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên [2]. Các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thực phẩm như polyphenol, carotenoid, resveratrol, melatonin hay phytosterol được cho là hỗ trợ hoạt động của các enzym nội sinh và giảm tổn hại ADN [3].

Các nghiên cứu trên người: Bức tranh trái chiều

Dữ liệu quan sát dịch tễ học thường ghi nhận những liên kết tích cực giữa chế độ Địa Trung Hải và các chỉ số stress oxy hóa. Một nghiên cứu đoàn hệ tại Hy Lạp (ATTICA) theo dõi 1.514 nam và 1.528 nữ trong 10 năm cho thấy mức độ tuân thủ chế độ ăn từ trung bình đến cao làm giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường lần lượt là 49% và 62% [4]. Hiệu quả bảo vệ này có mối tương quan chặt chẽ với tổng khả năng chống oxy hóa của cơ thể và sự suy giảm các dấu ấn viêm [4].

Nghiên cứu trên 138 cặp song sinh cùng trứng và khác trứng cùng 21 cá nhân riêng lẻ cũng cho thấy mối liên hệ rõ rệt [5]. Khi tăng một điểm tuân thủ chế độ Địa Trung Hải, tỷ lệ glutathione khử trên glutathione oxy hóa (GSH/GSSG) – một thước đo chống oxy hóa nội sinh quan trọng – tăng lên 7% [5]. Phân tích so sánh giữa hai anh chị em song sinh cùng di truyền cũng chỉ ra người có điểm tuân thủ cao hơn thì tỷ lệ này cao hơn 10% [5].

Tuy nhiên, các thử nghiệm can thiệp lâm sàng lại cho kết quả không nhất quán. Một đánh giá hệ thống năm 2021 tổng hợp 6 nghiên cứu quan sát và 8 nghiên cứu can thiệp cho thấy: dù nồng độ các chất chỉ điểm tổn thương lipid như ox-LDL hay F2-isoprostane có giảm trong một số thử nghiệm, nhiều nghiên cứu khác lại không tìm thấy bất kỳ thay đổi nào đối với malondialdehyde (MDA) hay TBARS [1].

Đáng chú ý, một phân tích gộp PRISMA trên 65 nghiên cứu ở người khỏe mạnh kết luận rằng chế độ Địa Trung Hải chỉ liên kết yếu với việc giảm MDA và 8-OHdG mà không đạt ý nghĩa thống kê [6]. Tác động chống oxy hóa thực tế của chế độ ăn này trên người khỏe mạnh được đánh giá là thấp hơn kỳ vọng ban đầu [6]. Mặc dù vậy, ở các nhóm người có bệnh lý nền, can thiệp lại ghi nhận lợi ích rõ hơn: một thử nghiệm chéo trên 20 người tăng cholesterol máu cho thấy bữa ăn Địa Trung Hải giảm 25% ox-LDL huyết tương sau 4 tuần, và một thử nghiệm khác trên 30 người có hội chứng chuyển hóa ghi nhận mức giảm 22% MDA sau 12 tuần bổ sung dầu ô liu nguyên chất [3].

Cân bằng oxy hóa - khử ở vận động viên cường độ siêu cao

Các bài tập gắng sức kiệt cùng trong thể thao sức bền siêu cao (như chạy ultramarathon hay ba môn phối hợp) làm thay đổi mạnh mẽ cân bằng oxy hóa - khử và gia tăng stress oxy hóa trong cơ thể [7]. Nhiều người kỳ vọng chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa như Địa Trung Hải sẽ là giải pháp hỗ trợ phục hồi tối ưu cho nhóm này.

Một nghiên cứu năm 2020 trên 24 vận động viên thể thao sức bền siêu dẻo dai (gồm 12 nam và 12 nữ, chia đều giữa nhóm ba môn phối hợp và ultramarathon) đã tìm hiểu vai trò của tổng lượng chất chống oxy hóa từ chế độ ăn đối với phản ứng cơ thể sau bài tập gắng sức [7]. Kết quả xác nhận rằng tổng khả năng chống oxy hóa từ thức ăn đóng vai trò đánh giá hàng rào phòng thủ ngoại sinh, và khẩu phần giàu chất chống oxy hóa cùng polyphenol có tiềm năng hỗ trợ cân bằng oxy hóa cũng như cải thiện khả năng phục hồi [7]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ xem xét tổng lượng dinh dưỡng nạp vào nói chung và được thực hiện trên quy mô rất nhỏ, chưa phải một thử nghiệm can thiệp chuyên biệt về chế độ Địa Trung Hải [7]. Hiện chưa có đủ dữ liệu lâm sàng để kết luận chế độ Địa Trung Hải trực tiếp nâng cao thành tích hay dập tắt stress oxy hóa ở vận động viên ultramarathon.

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại vẫn để lại nhiều câu hỏi mở:

  • Chưa có định nghĩa chuẩn hóa duy nhất về chế độ Địa Trung Hải trong các thử nghiệm lâm sàng, khiến hàm lượng dưỡng chất can thiệp giữa các nghiên cứu có sự khác biệt lớn [1].
  • Chưa làm rõ tại sao tác động chống oxy hóa lại biểu hiện rõ rệt ở người có rối loạn chuyển hóa nhưng lại rất yếu trên người khỏe mạnh [6], [3].
  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn đánh giá riêng thực đơn Địa Trung Hải trên vận động viên chạy cự ly siêu dài (ultramarathon) để đo lường mức độ phục hồi mô cơ và hiệu suất thi đấu [7].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ Địa Trung Hải

Nhiều người tin rằng cứ áp dụng chế độ Địa Trung Hải là cơ thể sẽ lập tức giảm thiểu toàn bộ các gốc tự do sinh ra hàng ngày. Bằng chứng tổng hợp chỉ ra rằng hiệu quả chống oxy hóa trên người khỏe mạnh thấp hơn nhiều so với dự đoán, và cơ chế bảo vệ sức khỏe của chế độ này có thể đến từ các con đường sinh học khác chứ không thuần túy là khử gốc tự do [6].

Một hiểu lầm khác là chế độ ăn Địa Trung Hải có thể thay thế các chiến lược phục hồi chuyên sâu cho người tập luyện thể thao cường độ cực hạn. Thực tế, bài tập kiệt sức làm suy giảm cân bằng nội môi rất nhanh, và việc chỉ dựa vào thực phẩm tự nhiên mà không kiểm soát tổng năng lượng hay thành phần dinh dưỡng chuyên biệt vẫn chưa được chứng minh là đủ đáp ứng cho vận động viên sức bền [7].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Mặc dù chế độ Địa Trung Hải nói chung là một mô hình ăn uống lành mạnh, một số đối tượng vẫn cần lưu ý:

  • Người có vấn đề về hấp thu chất béo hoặc bệnh lý túi mật cần thận trọng với lượng chất béo tương đối cao đến từ dầu ô liu và các loại hạt trong thực đơn [8].
  • Người đang kiểm soát cân nặng cần chú ý năng lượng tổng thể, vì các loại hạt và dầu thực vật tuy giàu dưỡng chất nhưng có mật độ calo cao.
  • Vận động viên chuẩn bị thi đấu cường độ siêu cao không nên tự ý thay đổi đột ngột toàn bộ cấu trúc khẩu phần sang thực phẩm nhiều chất xơ thô ngay trước cuộc đua, nhằm tránh rối loạn tiêu hóa. Khi có bệnh nền hoặc chế độ tập luyện đặc thù, người tập nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Áp dụng chế độ ăn uống cân bằng trong đời sống

Để tận dụng lợi ích từ chế độ Địa Trung Hải mà không thần thánh hóa khả năng chống oxy hóa, bạn có thể bổ sung đa dạng các loại rau củ tươi, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu vào thực đơn hàng ngày [1]. Sử dụng dầu ô liu và một lượng vừa phải các loại hạt có thể hỗ trợ cung cấp nguồn chất béo chưa bão hòa chất lượng [8]. Điều quan trọng là duy trì sự cân bằng tổng thể, tránh việc lạm dụng một loại thực phẩm đơn lẻ với hy vọng ngăn ngừa hoàn toàn stress oxy hóa.