Dinh dưỡng khi mang thai quyết định trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và cân nặng khi sinh. Nhiều phụ nữ băn khoăn liệu chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) có gây ảnh hưởng tiêu cực hay giúp tối ưu hóa cân nặng trẻ sơ sinh.

Các bằng chứng lâm sàng và nghiên cứu quan sát hiện nay cho thấy chế độ ăn DASH trong thai kỳ giúp giảm đáng kể nguy cơ sinh con quá to so với tuổi thai (LGA), nhưng không làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân (SGA) [1] [2].

Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ thai quá to (LGA) và thừa cân sơ sinh

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) năm 2014 trên 52 phụ nữ đái tháo đường thai kỳ cho thấy can thiệp DASH trong 4 tuần làm giảm cân nặng sơ sinh trung bình (3222,7 g so với 3818,8 g ở nhóm chứng) [3]. Trẻ sinh ra từ nhóm can thiệp DASH cũng có chu vi vòng đầu và chỉ số khối cơ thể sơ sinh (ponderal index) thấp hơn nhóm đối chứng [3].

Một phân tích gộp năm 2020 từ 6 thử nghiệm lâm sàng trên thai phụ có rối loạn chuyển hóa tim mạch (đái tháo đường thai kỳ, béo phì, tăng huyết áp) khẳng định chế độ ăn DASH giúp giảm nguy cơ sinh con quá to so với tuổi thai (RR = 0,452) [2]. Can thiệp này đồng thời làm giảm nguy cơ thai to trên 4.000 g (RR = 0,294) và hạ đường huyết lúc đói của mẹ [2].

Dữ liệu quan sát thực tế cũng ghi nhận kết quả tương đồng. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2024 tại Brazil trên 601 cặp mẹ con chỉ ra thai phụ tuân thủ DASH ở mức cao nhất giảm 49% nguy cơ sinh con LGA (OR = 0,51) so với nhóm tuân thủ thấp [1].

Tác động của DASH đến nguy cơ trẻ nhẹ cân (SGA)

Nghiên cứu đoàn hệ năm 2024 tại Brazil không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ tuân thủ DASH của mẹ và nguy cơ sinh con nhẹ cân SGA (OR = 0,87; p = 0,65) [1]. Phân tích gộp các thử nghiệm lâm sàng năm 2020 cũng kết luận DASH không làm tăng hoặc giảm nguy cơ trẻ sinh ra bị nhẹ cân so với tuổi thai [2].

Trái lại, phân tích gộp dữ liệu cá nhân từ 7 nghiên cứu đoàn hệ châu Âu thuộc tập đoàn ALPHABET (2021) lại ghi nhận điểm DASH của mẹ tăng tương đương 2 độ lệch chuẩn (8,4 điểm) liên quan đến việc tăng 37 g cân nặng khi sinh [4]. Mức tăng điểm này đồng thời đi kèm với việc giảm 24% nguy cơ sinh con SGA [4].

Sự khác biệt giữa các nghiên cứu có thể bắt nguồn từ tình trạng dinh dưỡng nền tảng của từng quần thể và thiết kế nghiên cứu (thử nghiệm can thiệp trên nhóm bệnh lý chuyển hóa so với theo dõi đoàn hệ trong cộng đồng) [4] [2].

DASH trong giai đoạn cho con bú có ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ?

Ảnh hưởng của DASH sau sinh không thể hiện rõ rệt lên cân nặng của trẻ. Nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên 292 bà mẹ đang cho con bú ghi nhận người tuân thủ DASH tiêu thụ ít chất béo, muối, thịt đỏ và bổ sung nhiều chất xơ, vitamin [5].

Dù vậy, mức độ tuân thủ DASH của người mẹ trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ không có mối liên quan đáng kể nào đến chỉ số cân nặng, chiều dài hay chu vi vòng đầu của trẻ ở các mốc sơ sinh, 2 tháng và 4 tháng tuổi [5].

Điều khoa học chưa biết rõ

Các thử nghiệm lâm sàng hiện có phần lớn thực hiện trên thai phụ có rối loạn chuyển hóa tim mạch hoặc đái tháo đường thai kỳ [2]. Dữ liệu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng trên thai phụ hoàn toàn khỏe mạnh vẫn còn thiếu.

Nghiên cứu hiện tại chưa xác định rõ liệu việc áp dụng DASH nghiêm ngặt từ giai đoạn trước thụ thai hay từng tam cá nguyệt cụ thể sẽ đem lại mốc thay đổi cân nặng tối ưu nhất. Cơ chế sinh học chi tiết giải thích sự khác biệt giữa các quần thể thai phụ châu Âu và Nam Mỹ đối với nguy cơ SGA cũng cần được làm rõ thêm [4] [1].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH thai kỳ?

Phụ nữ mang thai có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc khó tăng cân cần thận trọng trước khi áp dụng chế độ ăn hạn chế năng lượng hoặc quá nhiều chất xơ gây no sớm.

Thai phụ có bệnh lý nền như đái tháo đường, tăng huyết áp thai kỳ hoặc tiền sản giật cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng muối (natri) và khẩu phần các nhóm chất phù hợp, không nên tự ý áp dụng thực đơn ăn kiêng khắt khe.

Áp dụng thực tế cân bằng

Chế độ ăn DASH nhấn mạnh rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo và hạn chế đường tinh chế, muối [5] [3]. Đây là định hướng lành mạnh giúp ngăn ngừa tình trạng tăng đường huyết và kiểm soát nguy cơ thai to [3] [2].

Phụ nữ mang thai nên duy trì khẩu phần đa dạng, đảm bảo đủ năng lượng cho sự phát triển của thai nhi thay vì cắt giảm khẩu phần đột ngột.