Tiền sản giật là một biến chứng nguy hiểm đặc trưng bởi tăng huyết áp và protein niệu sau tuần thứ 20 của thai kỳ [1]. Để chủ động phòng ngừa, nhiều phụ nữ tìm đến chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng trong việc hỗ trợ kiểm soát huyết áp ở người bình thường [2], [3]. Tuy nhiên, liệu việc áp dụng thực đơn này trong thai kỳ có thật sự giúp mẹ bầu ngăn ngừa được tiền sản giật hay không?
Câu trả lời phụ thuộc rất lớn vào tình trạng sức khỏe ban đầu của người mẹ. Hiện nay, các thử nghiệm can thiệp lâm sàng xác nhận chế độ ăn DASH giúp giảm đáng kể nguy cơ tiền sản giật ở phụ nữ mang thai có sẵn rối loạn chuyển hóa tim mạch [4]. Ngược lại, ở nhóm thai phụ có nguy cơ thấp, các nghiên cứu theo dõi đoàn hệ quy mô lớn vẫn chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy DASH giúp ngăn chặn biến chứng này [5], [3].
Chế độ ăn DASH tác động đến tiền sản giật qua cơ chế nào?
Chế độ ăn DASH đặc trưng bởi việc tiêu thụ nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các sản phẩm từ sữa ít béo, đồng thời hạn chế đường tinh luyện, cholesterol và chất béo bão hòa [2].
Theo các đánh giá y văn, DASH được giả định mang lại tác động bảo vệ thông qua nhiều con đường sinh học [2]. Mô hình dinh dưỡng này hỗ trợ điều hòa huyết áp, tăng cường hàng rào chống oxy hóa, giảm phản ứng viêm và cải thiện chức năng nội mô mạch máu [2]. Những cơ chế này tác động trực tiếp lên các rối loạn bệnh sinh thường gặp của tiền sản giật [2].
Hiệu quả rõ rệt trên thai phụ có nguy cơ cao
Lợi ích bảo vệ mạnh nhất của chế độ ăn DASH được ghi nhận trên những thai phụ có sẵn các rối loạn chuyển hóa [4]. Một phân tích gộp năm 2020 tổng hợp 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên phụ nữ mang thai bị béo phì, đái tháo đường thai kỳ hoặc tăng huyết áp mạn tính đã đưa ra các kết quả tích cực [4]:
- Áp dụng chế độ ăn DASH giúp giảm 33,3% nguy cơ mắc tiền sản giật trong thai kỳ (tỷ số rủi ro RR = 0,667; khoảng tin cậy 95%: 0,451 - 0,987) [4].
- Giảm nồng độ glucose trong huyết tương lúc đói trung bình 6,239 mg/dl [4].
- Giảm tỷ lệ thai to trên 4.000g (RR = 0,294) và giảm tỷ lệ trẻ lớn hơn so với tuổi thai (RR = 0,452) [4].
Dù vậy, phân tích gộp cũng ghi nhận chỉ số thể trọng sơ sinh và chu vi vòng đầu trung bình của trẻ ở nhóm mẹ ăn DASH thấp hơn so với nhóm đối chứng [4]. Mặt khác, chế độ ăn này không làm thay đổi nguy cơ sinh non, đa ối hay chỉ số kháng insulin HOMA-IR [4]. Các đánh giá y văn cũng đồng thuận rằng thử nghiệm can thiệp ở nhóm phụ nữ nguy cơ cao cho thấy khả năng kiểm soát huyết áp và giảm tỷ lệ tiền sản giật [2].
Thai phụ nguy cơ thấp: Bằng chứng chưa cho thấy tác dụng ngừa bệnh
Dù có hiệu quả ở nhóm nguy cơ cao, các nghiên cứu trên quần thể thai phụ nói chung và thai phụ nguy cơ thấp lại không đem lại kết quả như mong đợi [3].
Một nghiên cứu đoàn hệ tại Hà Lan trên 3.414 phụ nữ thuộc nhóm nguy cơ thấp cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn DASH giúp hạ huyết áp tâm trương ở giữa thai kỳ và cải thiện chức năng mạch máu thai - nhau (giảm chỉ số đập động mạch rốn) [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu kết luận chế độ ăn này không liên quan đến việc giảm các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ hay tiền sản giật [3].
Tương tự, nghiên cứu Project Viva tại Boston trên 1.760 phụ nữ mang thai cũng ghi nhận điểm số tuân thủ chế độ ăn DASH không có mối liên hệ với việc giảm tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ hay tình trạng sinh non [6]. Trong nghiên cứu này, việc tuân thủ DASH thậm chí còn liên quan đến sự gia tăng cân nặng thai kỳ ở những phụ nữ bị béo phì [6].
Dữ liệu ủng hộ việc ăn DASH ở dân số chung chủ yếu đến từ các nghiên cứu bệnh - chứng hoặc quan sát hồi cứu [1], [2]. Điển hình là nghiên cứu tại Trung Quốc trên 449 ca tiền sản giật và 449 đối chứng ghi nhận nhóm tuân thủ DASH cao nhất có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn 47% so với nhóm thấp nhất (OR hiệu chỉnh = 0,53) [1]. Tuy nhiên, thiết kế nghiên cứu quan sát có độ tin cậy thấp hơn thử nghiệm lâm sàng và dễ bị nhiễu [2].
Vai trò của lượng natri trong thực đơn thai kỳ
Một thành phần quan trọng thường được điều chỉnh trong chế độ ăn DASH là việc cắt giảm natri [5]. Nghiên cứu từ Đoàn hệ Khảo sát Sinh sản Quốc gia Đan Mạch trên 66.651 thai kỳ đơn thai đã phân tích riêng rẽ các thành phần của chế độ ăn [5].
Kết quả cho thấy việc áp dụng điểm số DASH chung không làm thay đổi nguy cơ rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [5]. Tuy nhiên, lượng natri nạp vào lại có mối liên hệ tuyến tính thuận với bệnh [5]. Phụ nữ có mức tiêu thụ natri cao nhất (trung vị 3,70 g/ngày) có nguy cơ tiền sản giật cao hơn 20% và nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ cao hơn 54% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (trung vị 2,60 g/ngày) [5].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Hiện tại, các y văn quốc tế vẫn chỉ ra nhiều khoảng trống dữ liệu [2]:
- Thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn trên nhóm thai phụ có nguy cơ thấp để khẳng định chắc chắn chế độ ăn DASH có thể dùng như một biện pháp phòng ngừa tiên phát hay không [2], [3].
- Chưa xác định được thời điểm bắt đầu can thiệp tối ưu (trước khi thụ thai hay trong các tam cá nguyệt nào) cũng như thời gian áp dụng thực đơn bao lâu là tốt nhất [2].
- Chưa làm rõ nguyên nhân vì sao DASH làm giảm nhẹ chu vi vòng đầu của trẻ sơ sinh trong các thử nghiệm lâm sàng ở nhóm nguy cơ cao [4].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?
Phụ nữ mang thai không nên tự ý cắt giảm dinh dưỡng quá mức hoặc áp dụng thực đơn ngặt nghèo mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [4], [2].
- Thai phụ có nguy cơ thấp: Không nên kỳ vọng chế độ ăn DASH là "lá chắn" ngăn ngừa được tiền sản giật, bởi bằng chứng lâm sàng hiện chưa ủng hộ điều này trên nhóm nguy cơ thấp [3].
- Mẹ bầu có bệnh nền: Những người mắc đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp mạn tính hoặc thừa cân có thể hưởng lợi từ DASH nhưng cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ để đảm bảo sự phát triển của thai nhi, đặc biệt là chu vi vòng đầu và cân nặng sơ sinh [4].
- Người có thói quen ăn mặn: Nên chủ động tiết chế lượng muối nạp vào mỗi ngày ở mức vừa phải để giảm áp lực lên hệ tuần hoàn theo khuyến nghị [5].
Nhìn chung, chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi ích cho thai phụ có bệnh lý chuyển hóa nhưng không phải là giải pháp phòng ngừa tiền sản giật cho mọi mẹ bầu. Phụ nữ mang thai cần đi khám định kỳ, duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần phù hợp nhất với thể trạng của mình.





