Hộp nhựa hay thủy tinh: Rủi ro vi nhựa khi quay lò vi sóng bữa ăn prep

Chuẩn bị sẵn thức ăn cho cả tuần (meal prep) rồi chia vào các hộp nhỏ cất tủ lạnh là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình và dân văn phòng hiện đại. Đến bữa, chỉ cần lấy hộp thức ăn đặt vào lò vi sóng quay 2-3 phút là có ngay bữa trưa nóng hổi tiện lợi.

Tuy nhiên, câu hỏi khiến nhiều người đắn đo là: Nên dùng hộp nhựa hay hộp thủy tinh? Khi quay trong lò vi sóng ở nhiệt độ cao, hộp nhựa gắn mác an toàn liệu có thôi nhiễm hóa chất hay các hạt vi nhựa vào thức ăn hay không?

Dùng hộp nhựa quay lò vi sóng có an toàn tuyệt đối?

Câu trả lời ngắn gọn: Đồ nhựa dùng trong lò vi sóng không trơ hoàn toàn về mặt hóa học. Dù có dán nhãn "dùng được cho lò vi sóng" (microwave-safe), hộp nhựa vẫn có thể thôi nhiễm hóa chất hoặc phụ gia sang thực phẩm khi gặp nhiệt độ cao hoặc qua quá trình tái sử dụng nhiều lần [1, 6].

Nhãn "microwave-safe" thực chất chỉ chứng nhận vật liệu không bị biến dạng, nóng chảy hoặc làm hỏng thiết bị khi quay, không đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có sự dịch chuyển của các hợp chất hóa học vào đồ ăn [1, 6]. Vì vậy, việc chuyển sang dùng đồ thủy tinh chịu nhiệt để quay nóng thức ăn luôn là lựa chọn an toàn hơn để giảm thiểu nguy cơ tiếp xúc với hóa chất từ nhựa.

Cơ chế thôi nhiễm: Vì sao nhiệt độ và vi sóng làm nhựa giải phóng hóa chất?

Nhựa dùng trong đồ đựng thực phẩm không phải là một khối tinh khiết hoàn toàn trơ lỏng. Trong quá trình sản xuất, người ta đưa vào nhiều chất hóa dẻo, phụ gia chống oxy hóa và chất xúc tác [2, 6].

Dưới tác động của sóng vi sóng và nhiệt độ cao từ thức ăn, cấu trúc polymer bị kéo giãn và đứt gãy một phần. Nghiên cứu cho thấy các yếu tố ứng suất môi trường thông thường như nhiệt ẩm (như trong máy rửa bát), bức xạ tia cực tím và nhiệt từ lò vi sóng làm thay đổi cấu trúc hóa học phức tạp của nhựa, từ đó làm tăng tốc độ thôi nhiễm hóa chất ^[1].

Ngoài ra, nhiệt độ đóng vai trò quyết định. Nước sôi ở 100 độ C đã được ghi nhận làm tăng tốc độ thôi nhiễm bisphenol A (BPA) lên tới 55 lần so với điều kiện thường ^[2]. Khi hộp nhựa bị hâm nóng nhiều lần, cọ rửa thường xuyên bằng máy rửa bát hoặc tiếp xúc với thực phẩm có tính axit và dầu mỡ nóng, các liên kết hóa học càng dễ bị phá vỡ và khuếch tán vào đồ ăn [1, 3].

Các bằng chứng khoa học thực tế nói gì?

Để làm rõ nguy cơ này, nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành kiểm định trực tiếp trên các sản phẩm nhựa gia dụng qua các mô hình thực nghiệm khắt khe.

Năm 2011, một nghiên cứu quy mô đã khảo sát 455 sản phẩm nhựa thương mại trên thị trường, bao gồm các loại nhựa phổ biến như HDPE, PP, PET, PS, polylactic acid và PC ^[1]. Các nhà khoa học đã mô phỏng ứng suất sử dụng thực tế: chiếu đèn huỳnh quang 254-nm ở khoảng cách khoảng 0,6 mét trong 24 giờ (mô phỏng nắng hoặc tiệt trùng UV), hấp tiệt trùng ở 134 độ C trong 8 phút (mô phỏng nhiệt ẩm máy rửa bát), và quay lò vi sóng 1.000W mức công suất cao 10 lần, mỗi lần 2 phút ^[1]. Kết quả cho thấy hầu hết các sản phẩm nhựa thương phẩm đều giải phóng các hóa chất có hoạt tính estrogen (EA), một nhóm chất gây rối loạn nội tiết ^[1]. Đáng chú ý, ngay cả các loại nhựa dựa trên PE và PP vốn được xem là an toàn cũng bị ảnh hưởng bởi quá trình này ^[1].

Đến năm 2023, một nghiên cứu chuyên sâu về nấu ăn bằng lò vi sóng đã kiểm tra hành vi của hộp nhựa polypropylene (PP) ^[3]. Sử dụng quang phổ khối phân giải cao kết hợp phân tích chuyển hóa, nhóm tác giả phát hiện các chất dịch chuyển từ nhựa polypropylene glycol trực tiếp ngấm vào thực phẩm khi nấu bằng lò vi sóng ^[3]. Nguy hiểm hơn, nghiên cứu lần đầu tiên ghi nhận hiện tượng phản ứng hóa học trực tiếp ngay trong lòng thực phẩm: chất khơi mào quang học UV (2-hydroxy-2-methyl-1-phenylpropan-1-one) từ bao bì nhựa đã phản ứng với maltose từ tinh bột khoai tây để tạo thành một hợp chất hóa học hoàn toàn mới ^[3].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2002 tại Thái Lan đã đánh giá 243 mẫu đồ nhựa dùng cho lò vi sóng có chứa bột màu chì ^[4]. Thực nghiệm sử dụng 3 mức pH (3,5; 4,5 và 6,5) cùng 3 mức công suất nhiệt là 170W, 500W và 850W trong các khoảng thời gian 1, 3 và 5 phút ^[4]. Kết quả chỉ ra độ pH càng thấp (càng chua), mức nhiệt càng cao và thời gian quay càng lâu thì lượng chì thôi nhiễm càng lớn (R2 = 0,511, P < 0,001) ^[4]. Dù lượng chì đo được trong nghiên cứu này vẫn thấp hơn ngưỡng cho phép 1 mg/lít của Bộ Y tế Công cộng Thái Lan và tỷ lệ thôi nhiễm là không đáng kể, sự kết hợp giữa môi trường axit và nhiệt độ cao đã chứng minh rõ xu hướng thúc đẩy giải phóng kim loại từ đồ nhựa ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2022 khảo sát bốn loại polyme phổ biến gồm PET, LDPE, PP và PS thường dùng chứa đồ ăn nóng vượt quá 90 độ C ^[5]. Để mô phỏng cách dùng thực tế, các mẫu vật liệu diện tích 50 cm2 được ngâm trong nước khử ion ở 95 độ C trong 10 phút, nhằm xác định sự hiện diện của các chất thôi nhiễm và vi nhựa tác động lên đại thực bào ^[5].

Đồ gốm sứ cũ: Nguy cơ tiềm ẩn không kém đồ nhựa

Nhiều người nghĩ chỉ cần tránh đồ nhựa và chuyển sang bát đĩa gốm sứ bất kỳ là an toàn. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 1996 cảnh báo về đồ gốm sứ cũ có xuất xứ từ Mỹ sản xuất trước thập niên 1950 mua tại các chợ đồ cũ ^[6].

Khi đựng dung dịch axit axetic 4% hoặc axit xitric 0,5% và quay lò vi sóng từ 2 đến 5 phút, các đĩa gốm sứ cổ này đã thôi nhiễm lượng chì lên tới 5 mg mỗi đĩa ^[6]. Nồng độ chì không an toàn (vượt mức 3 microgam/ml) được tìm thấy ở các đĩa tráng men chứa uranium, men chứa đồng và đĩa có họa tiết hoa văn dán đè lên trên lớp men ^[6]. Các tác giả cảnh báo việc dùng các loại đĩa gốm sứ trang trí hoa văn cổ này để hâm thức ăn trong lò vi sóng có thể dẫn đến việc hấp thu lượng chì nguy hại vào cơ thể ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về mã số nhựa và tính an toàn

Nhiều người tiêu dùng hiện nay vẫn thiếu kiến thức về mã nhận dạng nhựa (Resin Identification Code) và nhãn cảnh báo an toàn thực phẩm trên bao bì ^[2]. Một tổng quan năm 2024 chỉ rõ rằng các hộp nhựa đựng thực phẩm nhìn chung an toàn hơn khi làm từ các mã số 2 (HDPE), 4 (LDPE - trừ màng bọc) và 5 (PP) ^[7].

Tuy vậy, ngay cả những loại hộp được dán nhãn số 5 (nhựa PP) vốn được coi là an toàn cho lò vi sóng cũng vẫn có thể thôi nhiễm kim loại và các hợp chất hữu cơ nếu chịu tác động của nhiệt độ cao hoặc bị cọ xát cơ học qua nhiều chu kỳ sử dụng [1, 6]. Nhãn thực phẩm an toàn không đảm bảo loại trừ hoàn toàn việc ngấm hạt vi nhựa và hóa chất phụ gia ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu về tác động sinh học của các chất chiết xuất từ nhựa, một số nhóm đối tượng cần giảm thiểu tối đa việc dùng hộp nhựa để quay nóng thức ăn:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Nghiên cứu ghi nhận các chất thôi nhiễm từ nhiều loại nhựa thông thường có hoạt tính estrogen gây rối loạn nội tiết ^[1]. Hệ nội tiết và cơ quan tiêu hóa của trẻ rất nhạy cảm với các chất này.
• Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai: Cần tránh nguy cơ phơi nhiễm BPA và các hợp chất có hoạt tính hormone giải phóng từ đồ nhựa gia dụng [1, 2].
• Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa: Nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 mô phỏng dịch tiêu hóa cho thấy khi các mảnh nhựa đi vào ống tiêu hóa, hàng trăm đến hàng nghìn đặc tính hóa học có thể bị giải phóng trong vài giờ, trong đó BPA và DEHP (phthalate) là các hợp chất chính được ghi nhận ^[8].
• Người có thói quen hâm đồ ăn chua, nhiều dầu mỡ: Thức ăn có tính axit kết hợp nhiệt độ cao làm gia tăng tốc độ thôi nhiễm phụ gia và kim loại màu ^[4].

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe mỗi ngày

Để tận dụng sự tiện lợi của việc chuẩn bị bữa ăn sẵn mà không lo ngại hóa chất, người dùng nên thực hiện các biện pháp đơn giản sau:

• Dùng thủy tinh hoặc sứ trắng trơn: Khi quay nóng thức ăn trong lò vi sóng, hãy chuyển toàn bộ thức ăn từ hộp nhựa sang bát đĩa bằng thủy tinh chịu nhiệt hoặc đồ gốm sứ trắng không có hoa văn trang trí bên trong ^[6].
• Kiểm tra mã số nhựa khi lưu trữ: Nếu dùng hộp nhựa để chia đồ ăn nguội để tủ lạnh, ưu tiên chọn sản phẩm làm từ nhựa mã số 2 (HDPE) hoặc số 5 (PP) ^[7].
• Tránh dùng nước sôi và máy rửa bát cho đồ nhựa cũ: Không rót trực tiếp nước sôi 100 độ C vào đồ nhựa, không dùng miếng cọ kim loại làm xước lòng hộp, và loại bỏ ngay những hộp nhựa đã bị mờ đục, trầy xước hoặc dùng quá lâu [1, 2].
• Không quay kín màng bọc thực phẩm: Tránh để màng bọc nilon tiếp xúc trực tiếp lên bề mặt thức ăn nhiều dầu mỡ khi hâm nóng.

Bữa ăn tự nấu là thói quen dinh dưỡng rất tốt cho sức khỏe. Chỉ cần thay đổi nhỏ bằng việc thay hộp nhựa quay vi sóng sang đồ thủy tinh chịu nhiệt đạt chuẩn, mỗi người đã có thể chủ động loại bỏ phần lớn rủi ro phơi nhiễm vi nhựa và hóa chất độc hại vào bữa ăn hàng ngày.