Keto và chức năng tuyến giáp: nồng độ T3 thay đổi thế nào?

Nhiều người tìm đến chế độ ăn keto (ketogenic) nhằm mục tiêu giảm cân cấp tốc, cải thiện độ nhạy insulin hoặc kiểm soát một số tình trạng bệnh lý mạn tính. Bằng cách cắt giảm tối đa lượng tinh bột (carbohydrate) và tăng lượng chất béo, cơ thể buộc phải chuyển đổi cách vận hành trao đổi chất. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian áp dụng lại nhận thấy dấu hiệu mệt mỏi, rụng tóc hoặc lạnh tay chân, dấy lên lo ngại về hoạt động của tuyến giáp.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy: chế độ ăn giàu chất béo, cực thấp carbohydrate có tác động trực tiếp và rõ ràng lên hệ thống nội tiết, đặc biệt gây hiện tượng sụt giảm nồng độ hormone triiodothyronine (T3 và dạng tự do fT3) trong máu. Đây là mắt xích quan trọng điều hòa tốc độ chuyển hóa toàn thân.

Cơ chế tác động lên hormone tuyến giáp khi cắt tinh bột

Tuyến giáp nằm ở vùng trước cổ, đóng vai trò điều hòa chuyển hóa và cân bằng nội môi bằng cách sản xuất hai hormone chính: thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) ^[1]. Quá trình này được điều phối bởi trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp (HPT) ^[1]. Trong khi T4 là hormone dạng tiền chất được tiết ra nhiều hơn, thì T3 mới là dạng hoạt tính sinh học chính tác động lên các tế bào ^[1].

Khi một người chuyển sang chế độ keto, cơ thể đổi nguồn nhiên liệu ưu tiên từ glucose sang axit béo và thể ceton [2, 3]. Trạng thái trao đổi chất này mô phỏng tình trạng nhịn đói hoặc thiếu năng lượng [1, 4]. Việc thay đổi tỷ lệ dinh dưỡng ảnh hưởng đến tín hiệu insulin, mức độ viêm và hoạt động của enzyme deiodinase – nhóm enzyme giữ nhiệm vụ chuyển đổi T4 thành T3 ngoại vi [2, 3]. Đồng thời, quá trình tạo T3 từ T4 giảm đi rõ rệt trong các giai đoạn thiếu hụt tinh bột ^[2]. Tỷ lệ giữa protein và carbohydrate nạp vào cơ thể thay đổi cũng góp phần gây suy giảm nồng độ T3 ^[3].

Thử nghiệm chéo trên người khỏe mạnh: T3 giảm sau 3 tuần

Để đánh giá tác động độc lập của việc cắt giảm carbohydrate mà không phụ thuộc vào tình trạng bệnh lý, một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng, thiết kế chéo (pilot randomized-controlled-crossover trial) công bố năm 2022 đã được tiến hành trên 11 người trưởng thành khỏe mạnh, cân nặng bình thường (độ tuổi trung bình 30 ± 9 tuổi) ^[4].

Các tình nguyện viên tham gia thử nghiệm thực hiện hai chế độ ăn có cùng mức năng lượng (isocaloric) trong ít nhất 3 tuần cho mỗi chế độ, cách nhau một tuần xả (washout):

• Chế độ ăn giàu tinh bột, ít béo (HCLF): 55% carbohydrate, 20% chất béo, 25% chất đạm ^[4].
• Chế độ ăn ketogenic (KD): 15% carbohydrate, 60% chất béo, 25% chất đạm; người tham gia bắt buộc duy trì trạng thái ceton liên tục suốt 3 tuần ^[4].

Kết quả ghi nhận:

• Mức giảm cân: Cả hai chế độ đều làm giảm khối lượng cơ thể (p < 0.05), nhưng keto giảm nhiều hơn rõ rệt (trung bình -2,9 kg; KTC 95%: -3,5 đến -2,4 kg) so với chế độ HCLF (-0,4 kg; KTC 95%: -1,0 đến 0,1 kg; p < 0,0001) ^[4].
• Nồng độ T3: Sự thay đổi nồng độ T3 trong huyết tương giữa hai chế độ có sự khác biệt rõ rệt (p = 0,003) ^[4]. Sau 3 tuần keto, nồng độ T3 giảm đáng kể xuống còn 4,1 pmol/L (KTC 95%: 3,8 - 4,4 pmol/L; p < 0,0001), trong khi chế độ HCLF không ghi nhận thay đổi đáng kể (4,8 pmol/L; KTC 95%: 4,5 - 5,2 pmol/L; p = 0,171) ^[4].
• Nồng độ T4: Keto làm tăng nồng độ T4 từ mức ban đầu lên 19,3 pmol/L (KTC 95%: 17,8 - 20,9 pmol/L; p < 0,0001), trong khi HCLF không đổi (17,3 pmol/L; p = 0,28) ^[4]. Tuy nhiên, mức độ biên độ thay đổi của T4 giữa hai nhóm chưa có khác biệt thống kê (p = 0,4) ^[4].
• Hormone TSH: Chế độ ăn không gây ảnh hưởng đến nồng độ TSH trong huyết tương ^[4].

Giới hạn của nghiên cứu này nằm ở cỡ mẫu nhỏ (11 người) và thời gian theo dõi ngắn (3 tuần), chưa phản ánh hết tác động kéo dài nhiều tháng hay nhiều năm ^[4].

Nghiên cứu 12 tuần trên người lớn áp dụng biến thể keto

Nghiên cứu công bố năm 2020 đã theo dõi tác động của chế độ ăn Atkins biến đổi (MAD - một dạng chế độ ăn keto) trên 53 bệnh nhân người lớn bị động kinh kháng thuốc ^[5]. Chế độ ăn này nhiều chất béo, ít tinh bột, mô phỏng cơ chế trao đổi chất của nhịn ăn ^[5]. Các chỉ số TSH, fT4, T3, fT3 và rT3 được đo ở thời điểm ban đầu và sau 12 tuần can thiệp ^[5].

Kết quả sau 12 tuần:

• Nồng độ T3 toàn phần giảm 13,4% và hormone tự do fT3 giảm 10,6% so với ban đầu ^[5].
• Ngược lại, chỉ số fT4 tăng có ý nghĩa thống kê là 12,1% ^[5].
• Chỉ số kích thích tuyến giáp TSH và chỉ số rT3 tăng nhẹ nhưng không đạt ý nghĩa thống kê ^[5].

Các tác giả ghi nhận biến đổi hormone tuyến giáp diễn ra tương tự ở cả nam và nữ ^[5]. Mức sụt giảm này không tương quan với loại thuốc điều trị động kinh đang dùng (loại gây cảm ứng enzym hay không cảm ứng enzym), không phụ thuộc vào mức độ ceton trong máu hay tần suất kiểm soát cơn co giật ^[5]. Nghiên cứu kết luận chế độ ăn này tạo ra sự sụt giảm khiêm tốn hormone tuyến giáp, cần đặc biệt lưu ý ở những người vốn đã có mức hormone nền thấp hoặc đang dùng thuốc có tác động giảm hormone tuyến giáp ^[5].

Nguy cơ suy giáp ở nhóm can thiệp dài hạn

Một nghiên cứu công bố năm 2017 theo dõi dài hạn trên 120 trẻ em (63 bé trai, chiếm 52,5%; độ tuổi trung bình 7,3 ± 4,3 tuổi) điều trị bằng chế độ ăn keto liên tục trong ít nhất 1 năm do động kinh kháng thuốc ^[2]. Xét nghiệm fT3, fT4 và TSH được thực hiện ở mốc ban đầu và các thời điểm 1, 3, 6 và 12 tháng ^[2].

Kết quả lâm sàng ghi nhận:

• Có tổng cộng 20 bệnh nhân (chiếm 16,7%) bị chẩn đoán suy giáp và phải bắt đầu can thiệp dùng thuốc L-thyroxine ^[2]. Trong đó, 8 ca phát hiện ở tháng thứ 1, 7 ca ở tháng thứ 3 và 5 ca ở tháng thứ 6 ^[2].
• Phân tích hồi quy logistic cho thấy hai yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến tình trạng suy giáp trong quá trình ăn keto: nồng độ TSH nền cao từ trước can thiệp (OR: 26,91; KTC 95%: 6,48 - 111,76; p < 0,001) và giới tính nữ (OR: 3,69; KTC 95%: 1,05 - 12,97; p = 0,042) ^[2].

Nghiên cứu kết luận chế độ ăn keto có thể gây rối loạn chức năng tuyến giáp và khuyến cáo cần theo dõi hormone tuyến giáp định kỳ khi áp dụng liệu pháp này ^[2].

Ý nghĩa chuyển hóa: Thích nghi sinh lý hay bệnh lý?

Tổng quan y khoa năm 2025 chỉ ra rằng chế độ ăn keto đặt cơ thể vào một thế cân bằng trao đổi chất tinh vi [2, 3]. Một mặt, việc chuyển hóa sang ceton mang lại lợi ích tiềm năng như cải thiện độ nhạy insulin, giảm viêm toàn thân, đồng thời mở ra triển vọng can thiệp hỗ trợ trong các bệnh tự miễn tuyến giáp hoặc ung thư tuyến giáp [2, 3].

Mặt khác, tình trạng giảm nồng độ triiodothyronine (T3) và biến đổi động học của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp (HPT) là thực tế sinh học cần nhìn nhận cẩn trọng [2, 3]. Sự đáp ứng của tuyến giáp với keto chịu sự chi phối của khuynh hướng di truyền, hệ vi sinh vật đường ruột và sự khác biệt hormone theo giới tính [2, 3]. Hiện tượng giảm T3 có thể là phản ứng sinh lý nhằm tiết kiệm năng lượng khi thiếu vắng carbohydrate, nhưng ở một số cá nhân, nó có thể tiến triển thành suy chức năng tuyến giáp thực sự cần bù hormone ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về keto và tuyến giáp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ số T3 giảm đồng nghĩa với việc tuyến giáp đã bị tổn thương vĩnh viễn. Thực tế, trong các thử nghiệm ngắn hạn (3 đến 12 tuần), sự sụt giảm T3 và fT3 thường đi kèm với việc gia tăng nồng độ fT4 hoặc T4, trong khi chỉ số TSH không thay đổi đáng kể [1, 6]. Điều này phản ánh sự suy giảm chuyển đổi T4 thành T3 ở mô ngoại vi chứ không hẳn do bản thân tuyến giáp ngừng sản xuất hormone [1, 4].

Một hiểu lầm khác là ai ăn keto cũng sẽ bị suy giáp. Mặc dù nồng độ T3 và fT3 có xu hướng giảm chung từ 10% đến 13,4% [1, 6], nhưng tỷ lệ tiến triển thành suy giáp lâm sàng cần dùng thuốc chỉ ghi nhận ở mức 16,7% trong nhóm can thiệp dài hạn trên bệnh nhi có bệnh lý nền ^[2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dựa trên dữ liệu lâm sàng, những nhóm sau cần cân nhắc kỹ trước khi áp dụng keto:

• Người có chỉ số TSH ban đầu ở mức cao hoặc cận trên bình thường: Đây là yếu tố nguy cơ độc lập hàng đầu làm tăng khả năng suy giáp khi ăn keto (nguy cơ cao gấp gần 27 lần) ^[2].
• Phụ nữ: Phân tích cho thấy nữ giới có nguy cơ phát triển rối loạn chức năng tuyến giáp cao hơn nam giới (nguy cơ gấp 3,69 lần) khi duy trì chế độ keto kéo dài ^[2].
• Người đang có mức hormone tuyến giáp thấp hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị có tác dụng phụ làm giảm hormone tuyến giáp ^[5].
• Bất kỳ ai có tiền sử bệnh lý chuyển hóa hoặc tự miễn tuyến giáp cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [2, 3].

Cách tiếp cận dinh dưỡng an toàn

Nếu thực hiện chế độ ăn hạn chế carbohydrate, cần lưu ý:

• Kiểm tra chức năng tuyến giáp: Cần làm xét nghiệm kiểm tra bộ chỉ số fT3, fT4, TSH trước khi bắt đầu và lặp lại định kỳ sau 1, 3 và 6 tháng ^[2].
• Không kiêng khem cực đoan kéo dài nếu không có chỉ định y tế: Cần điều chỉnh lượng carbohydrate và năng lượng phù hợp, tránh tình trạng vừa cắt giảm tinh bột quá mức vừa thiếu hụt protein kéo dài, vì tỷ lệ protein/carbohydrate mất cân bằng tác động trực tiếp tới nồng độ T3 ^[3].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi suy kiệt kéo dài, sợ lạnh, tăng cân bất thường dù ăn ít hoặc rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, cần đi khám y tế ngay để được đánh giá và điều chỉnh phác đồ phù hợp.

Việc cắt giảm carbohydrate nghiêm ngặt trong chế độ keto tạo ra sự sụt giảm rõ rệt nồng độ hormone T3 và fT3 do thay đổi chuyển hóa ngoại vi [1, 6]. Thay vì tự ý ăn kiêng khắt khe, người thực hiện cần hiểu rõ tình trạng sức khỏe nền của bản thân, theo dõi định kỳ các chỉ số sinh hóa và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn để bảo vệ hoạt động nội tiết cân bằng.