Cây côi (tên khoa học Scyphiphora hydrophyllacea) là loài cây bụi thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), mọc tự nhiên tại các vùng rừng ngập mặn ven biển [1]. Khi các thông tin về tiềm năng dược liệu tự nhiên lan truyền, nhiều người thắc mắc liệu loài cây ngập mặn này có thực sự bảo vệ hay phòng ngừa tổn thương tế bào gan như đồn thổi hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Các tác dụng sinh học của cây côi hiện mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào ung thư gan, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người [1]. Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái hay chế biến thảo dược này để thay thế thuốc trị bệnh.

Cây côi: Loài cây ngập mặn và hoạt chất ban đầu

Cây côi là thực vật đặc trưng của hệ sinh thái ven biển nhiệt đới [1]. Trong y học dân gian, cây rừng ngập mặn thường được người dân địa phương sử dụng theo kinh nghiệm truyền miệng, nhưng các nghiên cứu dược lý hiện đại về loài cây này còn rất hạn chế [1].

Trước đây, nghiên cứu hóa học công bố năm 2009 đã tiến hành phân lập và tinh chế các hợp chất tự nhiên từ cây côi bằng sắc ký cột [2]. Nhóm nghiên cứu đã xác định được 6 hợp chất lần đầu tiên phân lập từ loài này, bao gồm friedelin, syringic acid, isoscopoletin, fraxetol, casuarinondiol và guaiacylglycerol-beta-ferulic acid ether [2]. Đây là nền tảng hóa thực vật bước đầu giúp giới khoa học định danh các chất tiềm năng trong lá và thân cây [2].

Tác động trên tế bào ung thư gan trong ống nghiệm

Để tìm hiểu xem loài thực vật này có tác dụng kháng ung thư gan hay chống oxy hóa hay không, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã khảo sát chiết xuất từ lá côi khô [1]. Nghiên cứu này dùng lá cây côi chiết tuần tự bằng 4 dung môi: hexane, chloroform, ethyl acetate và methanol [1].

Các dịch chiết này được thử nghiệm độc tính tế bào trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người HepG2 thông qua hai thử nghiệm MTT và sulforhodamine B [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết bằng hexane và chloroform tạo ra tác dụng gây độc tế bào phụ thuộc vào liều lượng và thời gian [1].

Dưới kính hiển vi huỳnh quang, các tế bào ung thư gan chịu xử lý bằng dịch chiết hexane và chloroform xuất hiện các biến đổi hình thái đặc trưng của hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [1]. Hoạt độ caspase 3 và caspase 9 tăng rõ rệt với mức ý nghĩa thống kê cao (P < 0.001) [1]. Phân đoạn chloroform còn gây hiện tượng phân mảnh nhẹ DNA [1]. Đồng thời, các liều thấp của hai phân đoạn này kích hoạt tăng biểu hiện mức mRNA của gene p53 và Bax [1].

Khả năng chống oxy hóa của các phân đoạn chiết xuất

Gốc tự do là tác nhân gây tổn thương màng tế bào và hủy hoại nhu mô gan. Nghiên cứu năm 2017 cũng tiến hành định lượng tổng hàm lượng phenolic và flavonoid trong cả 4 phân đoạn chiết xuất của lá cây côi [1].

Khả năng dọn gốc tự do được kiểm tra qua hai thử nghiệm chuẩn là DPPH và ABTS [1]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa cao nhất xuất hiện ở phân đoạn chiết bằng dung môi methanol [1].

Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đã tìm thấy 24 hợp chất chính trong dịch chiết hexane và 4 hợp chất chính trong dịch chiết chloroform [1]. Nhóm nghiên cứu xác định được một số chất đã biết có hoạt tính chống ung thư, tiêu biểu là lupeol [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết hexane và chloroform từ cây côi là nguồn nguyên liệu tốt để phân lập các hợp chất chống ung thư tiềm năng trong tương lai [1].

Bằng chứng phòng hộ tế bào gan vẫn còn nhiều khoảng trống

Mặc dù thử nghiệm trên tế bào HepG2 cho thấy dịch chiết cây côi có thể thúc đẩy tế bào ung thư tự tiêu hủy, dữ liệu này không đồng nghĩa với tác dụng "bổ gan" hay "bảo vệ tế bào gan khỏe mạnh" [1]. Trong dược lý học, việc tiêu diệt tế bào ung thư gan trong đĩa nuôi cấy là tác động gây độc tế bào mục tiêu, hoàn toàn khác với việc che chở mô gan lành khỏi viêm nhiễm hay nhiễm độc [1].

Nghiên cứu mới chỉ sử dụng mô hình tế bào biệt lập trong phòng thí nghiệm [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên động vật sống (in vivo) hay thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân mắc bệnh gan đối với cây côi. Sinh khả dụng, đường hấp thu qua ruột, cơ chế chuyển hóa tại gan và độc tính mạn tính trên cơ thể sống của các chất trong cây côi hiện chưa được làm rõ [1, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược ngập mặn

Nhiều người lầm tưởng thảo dược mọc tự nhiên ngoài môi trường biển luôn an toàn, không có độc tính. Thực tế, dịch chiết lá côi thể hiện độc tính tế bào rõ rệt trên tế bào nuôi cấy [1]. Việc tự ý sắc nước uống với hàm lượng đậm đặc có thể đưa vào cơ thể các độc chất không mong muốn hoặc gây quá tải cho chức năng lọc của gan và thận.

Một sai lầm phổ biến khác là đánh đồng việc tế bào ung thư bị ức chế trong đĩa petri với việc thảo dược chữa khỏi bệnh viêm gan hay u gan trên người [1]. Khoảng cách từ một thử nghiệm ống nghiệm tới một viên thuốc dùng trên người cần nhiều năm nghiên cứu phức tạp, sàng lọc hoạt chất và đánh giá an toàn nghiêm ngặt.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính như xơ gan, viêm gan B, viêm gan C hoặc suy giảm chức năng gan không nên tự ý tìm mua hay sử dụng các bộ phận của cây côi. Mô gan đang bị viêm hoặc suy yếu rất dễ tổn thương thêm trước các hợp chất tự nhiên chưa rõ liều an toàn.

Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua men gan, phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh hoàn toàn việc sử dụng cây côi dưới dạng nước sắc hay trà thuốc truyền miệng. Khi có vấn đề về gan, người bệnh cần thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tự điều trị bằng thảo dược chưa được kiểm chứng lâm sàng.

Cách tiếp cận khoa học và bảo vệ gan đúng cách

Hiện tại chưa có bất kỳ chế phẩm thương mại chuẩn hóa nào từ cây côi được cấp phép dùng cho mục đích hỗ trợ hoặc điều trị bệnh gan. Do đó, người dân không nên tự ý thu gom lá hay vỏ cây côi trong tự nhiên để đun nấu hay ngâm rượu uống. Mọi hành vi tự chế biến thảo dược ngập mặn tươi đều tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn, nấm mốc hoặc tồn dư độc chất tự nhiên.

Để duy trì lá gan khỏe mạnh, y học hiện đại khuyến cáo tập trung vào lối sống khoa học đã được chứng minh hiệu quả:

  • Tiêm phòng đầy đủ các vaccine viêm gan virus như viêm gan B.
  • Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn và chất kích thích.
  • Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tăng cường rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và giảm mỡ động vật.
  • Tập thể dục thường xuyên để giảm tích tụ mỡ trong gan.
  • Khám sức khỏe định kỳ và kiểm tra men gan từ 6 đến 12 tháng một lần để phát hiện sớm các bất thường.

Cây côi là một nguồn thực vật giàu tiềm năng hóa học và chống oxy hóa trong các khảo sát phòng thí nghiệm [1, 8]. Tuy nhiên, các kết quả trên đĩa nuôi cấy tế bào chỉ mang giá trị định hướng nghiên cứu, không phải cơ sở để xem đây là phương thuốc bảo vệ gan trong đời sống hàng ngày [1]. Người dân cần giữ cái nhìn thận trọng, dựa trên bằng chứng khoa học chuẩn mực và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược mới nào.