Khả năng giảm đau, chống viêm của củ chóc: Nghiên cứu nói gì?

Dược liệu củ chóc trong kinh nghiệm dân gian và mối quan tâm hiện nay

Củ chóc, hay còn được biết đến với tên gọi khoa học là Typhonium trilobatum, là một loài thực vật nhỏ thuộc họ Ráy (Araceae) phân bố tương đối phổ biến tại nhiều quốc gia châu Á như Việt Nam, Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan và Bangladesh ^[1]. Trong đời sống thường nhật, nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian sử dụng loài cây này nhằm thuyên giảm triệu chứng đau nhức xương khớp, chống viêm sưng hoặc dùng chữa các vết thương ngoài da ^[1]. Khi các bệnh lý mạn tính về cơ xương khớp ngày càng gia tăng, xu hướng tìm kiếm các thảo dược tự nhiên để hỗ trợ trị liệu cũng trở nên phổ biến hơn.

Nhiều người bệnh thường có tâm lý tin tưởng rằng thảo dược tự nhiên lành tính và không mang lại rủi ro cho sức khỏe. Khi gặp phải các tình trạng đau nhức kéo dài như đau dây thần kinh hoặc viêm đa khớp, việc tìm đến những cây cỏ quen thuộc trong vườn nhà như củ chóc là phản ứng tâm lý dễ hiểu. Tuy nhiên, ranh giới giữa kinh nghiệm truyền miệng và bằng chứng khoa học được xác thực là một khoảng cách rất lớn cần được soi chiếu kỹ lưỡng.

Để sử dụng an toàn và hiệu quả, người dân cần hiểu rõ những gì giới nghiên cứu đã kiểm chứng và những giới hạn dược lý thực sự của loài thảo mộc này. Việc áp dụng tùy tiện các bộ phận của cây củ chóc khi chưa qua xử lý bài bản tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng mà y học hiện đại đã ghi nhận trên thực tế ^[1].

Củ chóc có thực sự giúp giảm đau và chống viêm khớp?

Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu khoa học hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng thực nghiệm nào xác nhận củ chóc có khả năng điều trị đau thần kinh hay thoái hóa, viêm khớp ở người. Các dữ liệu tiền lâm sàng được ghi nhận mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm chiết xuất từ lá cây trên chuột đối với phản ứng đau ngoại vi cấp tính và phù nề bề mặt ^[2].

Hơn thế nữa, đối với phần củ ngầm dưới đất – bộ phận thường được dân gian thu hái – y văn hiện đại chưa ghi nhận thử nghiệm dược lý chứng minh hiệu quả giảm đau khớp, mà trái lại đã ghi nhận các trường hợp ngộ độc cấp tính nặng nề do người bệnh tự ý ăn củ tươi ^[1]. Hoạt tính giảm đau và kháng viêm được tìm thấy trong phòng thí nghiệm hoàn toàn xuất phát từ dịch chiết ethanol của bộ phận lá cây chứ không phải củ ^[2].

Do đó, người bệnh hoàn toàn không nên ngộ nhận rằng việc sử dụng củ chóc sẽ giúp chữa lành tình trạng đau rễ thần kinh tọa, viêm khớp dạng thấp hay các tổn thương khớp mạn tính. Mọi suy đoán từ các mô hình động vật cơ bản lên bệnh lý lâm sàng phức tạp ở người đều là thiếu căn cứ khoa học xác đáng.

Cơ chế tác động và sự khác biệt giữa các bộ phận của cây

Trong các nghiên cứu thực vật học, mỗi bộ phận của cây củ chóc như thân rễ (củ) và phiến lá có thành phần hóa thực vật rất khác biệt. Trong y học cổ truyền ở một số vùng địa lý, chi thực vật Typhonium từng được áp dụng nhờ các đặc tính giảm đau, chống viêm, cầm tiêu chảy và hỗ trợ làm lành vết thương ^[1]. Tuy nhiên, cơ chế tác động sinh học của các hợp chất này chỉ mới bắt đầu được mổ xẻ trên các mô hình sinh học cô lập.

Đối với phần lá, các nhà nghiên cứu nhận thấy dịch chiết cồn có chứa các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng ức chế các chất trung gian hóa học gây viêm và phong bế đường dẫn truyền cảm giác đau ngoại vi ở mức độ hệ thống ^[2]. Sự tác động này giúp làm giảm phản ứng quặn thắt do kích ứng hóa học và giảm lưu lượng dịch thoát mạch tại vùng mô bị viêm ^[2].

Ngược lại, ở phần củ ngầm, đặc tính sinh học nổi bật nhất được các bác sĩ lâm sàng lưu tâm lại là độc tính kích ứng mô tại chỗ ^[1]. Củ của loài cây này chứa mật độ cao các tinh thể canxi oxalat (calcium oxalate crystals) hình kim ^[1]. Khi tiếp xúc với niêm mạc nhạy cảm, các tinh thể này hoạt động như những mũi kim siêu nhỏ găm sâu vào tế bào biểu mô, gây phóng thích ồ ạt các hóa chất trung gian kích thích phản ứng viêm phù cấp tính và đau buốt nghiêm trọng ^[1]. Cơ chế này khiến việc tiêu thụ củ tươi trở thành một mối đe dọa trực tiếp cho đường hô hấp thay vì mang lại lợi ích trị liệu ^[1].

Phân tích chi tiết nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 trên chuột

Dữ liệu tiền lâm sàng rõ ràng nhất về khả năng giảm đau và kháng viêm của loài thực vật này đến từ một nghiên cứu thực nghiệm được công bố vào năm 2012 ^[2]. Nghiên cứu này được tiến hành nhằm đánh giá hiệu quả của chiết xuất ethanol từ lá cây Typhonium trilobatum trên các mô hình bệnh lý thực nghiệm ở động vật ^[2].

Trong thử nghiệm đánh giá khả năng giảm đau, các nhà khoa học đã áp dụng mô hình gây quặn đau bằng cách tiêm acid acetic vào khoang bụng của chuột ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá củ chóc đã tạo ra sự ức chế đáng kể các cơn quặn đau (với giá trị P < 0,01) so với nhóm chuột đối chứng không được điều trị ^[2]. Thử nghiệm này phản ánh tác dụng giảm đau ngoại biên thông qua việc ức chế phản ứng viêm và giảm cảm thụ đau màng bụng trên động vật ^[2].

Đối với hoạt tính chống viêm, nhóm nghiên cứu đã sử dụng mô hình gây phù tai chuột thực nghiệm bằng hoạt chất xylene ^[2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất lá cây đã ức chế có ý nghĩa thống kê sự hình thành phù nề tai ở chuột thí nghiệm (với giá trị P < 0,05) ^[2]. Ngoài ra, trong mô hình gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu, chiết xuất thực vật này ở hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng đã làm giảm đáng kể tần suất đại tiện và kéo dài thời gian khởi phát tiêu chảy trung bình (P < 0,01) ^[2]. Trước khi tiến hành các thử nghiệm trên, các tác giả đã thực hiện phép thử độc tính cấp để xác định ngưỡng liều an toàn cho động vật ^[2].

Dù kết quả nghiên cứu năm 2012 ủng hộ phần nào việc sử dụng lá cây theo kinh nghiệm dân gian đối với đau và viêm cấp, các tác giả cũng chỉ dừng lại ở kết luận trên mô hình chuột ^[2]. Nghiên cứu này không hề đánh giá tác động của phần củ, không thiết lập mô hình tổn thương thoái hóa khớp, không thử nghiệm viêm khớp miễn dịch và cũng không đánh giá tình trạng đau dây thần kinh mạn tính.

Nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng từ củ chóc qua dữ liệu lâm sàng

Trái ngược với những kỳ vọng về khả năng giảm đau nhức, dữ liệu lâm sàng ở người thực tế lại ghi nhận những trường hợp tổn thương cấp tính nguy hiểm do ăn củ chóc ^[1]. Một báo cáo chuỗi ca bệnh lâm sàng đầu tiên được công bố vào năm 2020 đã mô tả chi tiết hội chứng ngộ độc cấp tính đường hô hấp do ăn củ chóc tươi ^[1].

Báo cáo năm 2020 đã ghi nhận 4 bệnh nhân phải nhập khoa cấp cứu sau khi ăn củ chóc tươi ^[1]. Khi vào viện, tất cả các bệnh nhân đều xuất hiện một tổ hợp triệu chứng điển hình bao gồm sưng môi, sưng lưỡi phồng rộp, chảy nước dãi liên tục và cảm giác đau rát họng dữ dội ^[1]. Đáng chú ý, có một bệnh nhân xuất hiện tình trạng phù nề đường hô hấp trên nghiêm trọng dẫn đến suy hô hấp tối cấp, buộc các bác sĩ phải tiến hành đặt ống nội khí quản khẩn cấp để duy trì thông khí cứu sống người bệnh ^[1].

Các kết quả xét nghiệm cận lâm sàng của 4 cá nhân này phần lớn nằm trong giới hạn bình thường, ngoại trừ một trường hợp bị hạ kali máu nhẹ không triệu chứng và một trường hợp có tình trạng tăng bạch cầu ái toan ^[1]. Đội ngũ cấp cứu đã xử trí thành công cho toàn bộ các bệnh nhân bằng cách phun khí dung lặp lại dung dịch adrenaline kết hợp với thuốc kháng histamine và corticosteroid đường tĩnh mạch ^[1]. Các bác sĩ nhấn mạnh rằng hội chứng ngộ độc này xuất phát từ tác động cơ học và hóa học tại chỗ của các tinh thể canxi oxalat có sẵn trong củ chóc tươi, đòi hỏi phải ưu tiên bảo vệ đường thở hàng đầu ^[1].

Lợi ích có hạn và khoảng cách rất xa tới y học thực chứng

Khi xem xét tổng thể các bằng chứng khoa học hiện có, có thể nhận thấy một khoảng cách rất lớn giữa những lời đồn thổi trong dân gian và thực tế y khoa. Chiết xuất lá thực vật này thực sự thể hiện tiềm năng giảm đau và ức chế phản ứng viêm bề mặt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng có kiểm soát trên chuột ^[2]. Tuy nhiên, tiềm năng trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với giá trị chữa bệnh ở người thực tế.

Chuột là loài gặm nhấm có tốc độ chuyển hóa và cấu trúc khớp, hệ thần kinh khác biệt hoàn toàn so với con người. Một chất có thể ức chế cơn co thắt bụng do acid gây ra trên chuột không hề đồng nghĩa với việc chất đó có thể làm thuyên giảm cơn đau do chèn ép rễ thần kinh cột sống hay phục hồi sụn khớp bị mài mòn ở người cao tuổi. Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để chứng thực liều dùng, độ an toàn dài hạn hay hiệu quả kháng viêm khớp của cây củ chóc.

Hơn nữa, người dân thường có thói quen sử dụng củ chóc bằng cách ngâm rượu hoặc sắc uống, trong khi dữ liệu khoa học về độc tính của củ lại vô cùng đáng lo ngại ^[1]. Việc đánh đồng tác dụng kháng viêm của dịch chiết lá trên động vật với công dụng trị bệnh của củ cây là một sai lầm nghiêm trọng về mặt dược học [1, 2].

Những hiểu lầm tai hại và nhóm đối tượng cần thận trọng

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng củ chóc có thể nhai sống hoặc giã nát đắp vào vùng khớp đau nhức để "hút độc" và giảm đau nhanh. Trên thực tế, việc nhai nuốt củ tươi có thể dẫn tới biến chứng co thắt thanh quản, phù nề đường thở cấp tính đe dọa tính mạng chỉ sau thời gian ngắn do độc tố canxi oxalat gây ra ^[1]. Ngay cả việc tiếp xúc qua da hay niêm mạc mỏng cũng có thể gây kích ứng, loét da và đau rát dữ dội.

Một hiểu lầm khác là việc nhầm lẫn giữa phản ứng giảm đau cấp tính với khả năng điều trị các bệnh lý đau dây thần kinh và viêm khớp. Đau thần kinh là tình trạng đau do tổn thương thực thể hoặc rối loạn chức năng của chính hệ thần kinh, đòi hỏi các nhóm thuốc tác động chuyên biệt lên hệ thần kinh trung ương hoặc ngoại biên. Củ chóc không có bất kỳ hoạt tính nào được chứng minh là có thể phục hồi bao myelin hay bảo vệ tế bào thần kinh khỏi tổn thương.

Các đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng bao gồm:

• Người cao tuổi mắc các bệnh xương khớp mạn tính, thoái hóa khớp, thoát vị đĩa đệm.
• Phụ nữ đang mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú.
• Trẻ nhỏ và người có cơ địa dễ dị ứng, hen phế quản.
• Những người có sẵn tổn thương niêm mạc dạ dày hoặc bệnh lý thực quản.

Hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu về tính an toàn của củ chóc trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hay trẻ em. Do nguy cơ ngộ độc cấp tính gây phù nề niêm mạc và suy hô hấp đã được chứng minh, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ củ chóc tươi ^[1].

Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ sức khỏe an toàn?

Đối với những bệnh nhân đang phải đối mặt với các cơn đau nhức xương khớp hay đau dây thần kinh dai dẳng, việc tuân thủ phác đồ điều trị chính thống từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc thần kinh là điều quan trọng nhất. Người bệnh không nên tự ý thu hái cây cỏ ven đường hoặc mua các loại củ chóc tươi trôi nổi để tự chế biến thuốc uống tại nhà.

Nếu muốn tìm hiểu các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần từ họ Ráy, người dân bắt buộc phải tham khảo ý kiến của các thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Trong y học cổ truyền chuẩn mực, các loại củ chứa canxi oxalat như bán hạ hay củ chóc luôn phải trải qua quy trình bào chế rất khắt khe (ngâm, rửa, nấu cùng phụ liệu như gừng, phèn chua qua nhiều ngày) để phá hủy hoàn toàn cấu trúc tinh thể gây ngộ độc trước khi đưa vào thang thuốc. Việc tự ý rút ngắn công đoạn chế biến hoặc dùng tươi là hành vi nguy hiểm tới tính mạng ^[1].

Khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như tê rát họng, sưng môi, khó nuốt hay khó thở sau khi lỡ ăn phải thảo dược nghi ngờ là củ chóc, người bệnh cần lập tức đến các cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất để được hỗ trợ đường thở kịp thời ^[1].

Củ chóc là một loài cây bản địa gắn liền với nhiều bài thuốc dân gian nhưng giá trị y học thực sự của nó đối với bệnh lý viêm khớp và đau thần kinh vẫn chưa được khoa học kiểm chứng [1, 2]. Trong khi chiết xuất từ lá mới dừng lại ở những tiềm năng ban đầu trên chuột thí nghiệm, thì củ chóc tươi lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc phù nề đường thở cấp tính đe dọa sinh mạng người dùng [1, 2]. Thay vì mạo hiểm sức khỏe vào các kinh nghiệm truyền miệng chưa được xác thực, người bệnh nên chủ động thăm khám y tế chuyên khoa để có hướng tiếp cận điều trị an toàn, bền vững và hiệu quả.