Cây bình cu (tên khoa học Mollugo pentaphylla) mọc hoang dại tại nhiều vùng đất cát, bãi bồi ven sông ở Việt Nam. Dân gian thường dùng cây này nấu nước uống giải nhiệt hoặc giã đắp mụn nhọt ngoài da. Nhiều người thắc mắc liệu loài cỏ dại này có thực sự giúp giảm sưng đau, kháng viêm như lời truyền miệng hay không.
Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm khẳng định chiết xuất cây bình cu chứa hoạt tính kháng viêm rõ rệt [1, 5, 6]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào và động vật cho thấy thảo dược này ức chế nhiều chất trung gian gây viêm quan trọng [5, 6]. Nhờ đó, cây giúp giảm đau khớp, giảm sưng phù và hỗ trợ bảo vệ sụn khớp hiệu quả [5, 6].
Cây bình cu ức chế phản ứng viêm như thế nào?
Phản ứng viêm xảy ra khi cơ thể phản ứng trước tổn thương mô hoặc tác nhân xâm nhập từ bên ngoài. Lúc này, tế bào miễn dịch giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và nitric oxide (NO) [1, 6]. Các chất này gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, dẫn tới hiện tượng sưng đỏ, nóng rát và đau nhức dữ dội.
Chiết xuất cây bình cu can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu gây viêm bên trong tế bào [1]. Hoạt chất từ cây giúp ngăn chặn sự kích hoạt của phức hợp protein NF-kappaB [1, 5]. Đây là "công tắc" chính điều khiển quá trình sản xuất hàng loạt cytokine tiền viêm [1, 5]. Khi NF-kappaB bị khóa, lượng hóa chất gây viêm tiết ra giảm mạnh [1, 5].
Ngoài ra, bình cu còn ức chế sự lắp ráp của thể viêm NLRP3 (NLRP3 inflammasome) [1, 5]. Thể viêm này đóng vai trò mấu chốt trong việc kích hoạt interleukin-1beta (IL-1beta) [1, 5]. Việc chặn đứng thể viêm NLRP3 giúp cắt đứt chuỗi phản ứng đau nhức kéo dài trong các bệnh lý khớp [1, 5].
Giảm sưng đau trong mô hình viêm khớp gout
Viêm khớp gout khởi phát khi tinh thể muối urat (monosodium urate - MSU) lắng đọng tại ổ khớp, kích thích đại thực bào phản ứng [1]. Năm 2017, một nghiên cứu trên chuột nhắt trắng đánh giá chiết xuất toàn cây bình cu (Mollugo pentaphylla - MPE) đối với bệnh gout thực nghiệm [1]. Chuột được tiêm hỗn dịch tinh thể MSU (4 mg/50 microlit) vào bàn chân phải để gây sưng đau cấp tính [1].
Chuột được uống chiết xuất bình cu ở mức liều 150 mg/kg hoặc 300 mg/kg một giờ trước khi tiêm MSU, dùng liên tục mỗi ngày một lần trong 3 ngày [1]. Nhóm đối chứng dùng thuốc colchicine liều 1 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy MPE làm giảm rõ rệt tình trạng phù nề bàn chân và cải thiện mức độ chịu đau khi vận động ở chuột [1].
Xét nghiệm sinh hóa xác nhận chiết xuất bình cu ức chế sản sinh TNF-alpha, IL-1beta, thể viêm NLRP3 và yếu tố phiên mã NF-kappaB [1, 5]. Các tác giả tổng quan năm 2022 cũng ghi nhận cây bình cu là thảo dược truyền thống tiềm năng ngăn chặn thể viêm NLRP3 để điều trị gout [2].
Ngăn chặn thoái hóa và viêm sụn khớp
Nghiên cứu công bố năm 2019 thử nghiệm chiết xuất cồn 70% của toàn cây bình cu khô trên tế bào và chuột cống [3]. Trên tế bào đại thực bào RAW264.7 kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS), nồng độ 200 microgam/mL dịch chiết ức chế tạo NO tới 57,8% [3]. Lượng chất gây viêm PGE2 giảm tới 97,1% và cytokine IL-6 giảm 93,2% [3].
Trên mô hình chuột cống bị gây thoái hóa khớp bằng monosodium iodoacetate (MIA), chuột được chia nhóm 7 con [3]. Chuột uống chiết xuất bình cu liều 75, 150 hoặc 300 mg/kg mỗi ngày, bắt đầu từ 3 ngày trước khi tiêm hóa chất và kéo dài 11 ngày tiếp theo [3]. Nhóm chứng dương dùng thuốc indomethacin liều 1 mg/kg [3].
Kết quả cho thấy chiết xuất bình cu ức chế sản sinh IL-1beta tới 60,9%, giảm TNF-alpha 37,9% và giảm IL-6 40,9% ở chuột [3]. Chiết xuất này còn ngăn chặn sự tổng hợp của enzyme phân hủy sụn MMP-2, MMP-9 và enzyme gây viêm COX-2 [3]. Chuột dùng thuốc không xuất hiện dấu hiệu tác dụng phụ toàn thân nào [3].
Tác dụng giảm phù chân và kháng khuẩn da
Năm 2002, nghiên cứu so sánh tác dụng dược lý của 3 loại cây dùng chung tên gọi thảo dược thương mại "bạch hoa xà thiệt thảo" trên chuột cống đực [4]. Ba loại thảo dược gồm Hedyotis diffusa, H. corymbosa và bình cu (Mollugo pentaphylla) [4]. Kết quả cho thấy cả 3 loại cây đều có hoạt tính kháng viêm [4]. Trong đó, chiết xuất bình cu thể hiện khả năng ức chế hiện tượng phù chân do tiêm carrageenan mạnh nhất [4].
Cả 3 loại cây này cũng làm giảm đáng kể nồng độ men gan sGOT và sGPT tăng cấp tính sau 24 giờ tiêm độc chất hủy gan [4]. Điều này cho thấy chiết xuất bình cu có thêm tác dụng hỗ trợ bảo vệ mô gan trước tổn thương cấp [4].
Đến năm 2008, một nghiên cứu tại đảo Jeju kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của chiết xuất ethanol từ cây bình cu [5]. Dịch chiết bình cu ức chế sự phát triển của hai chủng vi khuẩn gây mụn trứng cá là Propionibacterium acnes và Staphylococcus epidermidis [5]. Trên tế bào miễn dịch THP-1, chiết xuất giúp giảm tiết cytokine gây viêm IL-8 và TNF-alpha do vi khuẩn P. acnes kích thích [5]. Dịch chiết thể hiện độc tính tế bào thấp ở nồng độ 200 microgam/mL trên tế bào nguyên bào sợi da người và tế bào HaCaT [5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu công bố mang lại nhiều tín hiệu tích cực về dược tính của cây bình cu [3, 4, 5, 6]. Dù vậy, dữ liệu hiện tại chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và mô hình động vật gặm nhấm [4, 5, 6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được thực hiện trên cơ thể người.
Động vật có tốc độ chuyển hóa và cơ chế hấp thu thảo dược khác biệt so với người. Liều dùng 150-300 mg/kg thể trọng trên chuột không thể quy đổi trực tiếp thành liều dùng cho người chỉ bằng phép tính cân nặng đơn thuần [5, 6]. Ngoài ra, các nhà khoa học sử dụng chiết xuất cồn chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất cô đặc [3]. Nước sắc thủ công tại nhà khó đạt được nồng độ hoạt chất tương đương.
Hiểu lầm thường gặp về cây bình cu
Nhiều người lầm tưởng bình cu là vị thuốc "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn bệnh thoái hóa khớp hay viêm khớp gout. Khoa học chứng minh thảo dược này chỉ hỗ trợ ức chế phản ứng viêm và hạn chế tổn thương sụn khớp [5, 6]. Cây không thay thế được thuốc hạ acid uric nền tảng hay phác đồ điều trị chuyên khoa.
Một số người còn nhầm lẫn bình cu với các loài thảo dược khác mang tên tương tự. Tên thương mại dân gian đôi khi đánh đồng bình cu với cây bạch hoa xà thiệt thảo [4]. Việc dùng sai loài cây không chỉ làm giảm hiệu quả mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn dược liệu.
Cũng không nên tin rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng an toàn. Việc tự ý sắc uống nước cây tươi với lượng lớn, uống thay nước lọc dài ngày có thể gây quá tải cho hệ tiêu hóa, gan và thận.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang điều trị thuốc tây cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bình cu. Thảo dược tự nhiên vẫn chứa các hợp chất sinh học có thể gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị tim mạch, tiểu đường hoặc thuốc chống đông máu.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng chiết xuất cây bình cu. Chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ về độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi và trẻ sơ sinh bú mẹ.
Người có tiền sử dị ứng thực vật, da nhạy cảm cần cẩn trọng khi đắp lá cây tươi lên vết thương hở. Nguy cơ nhiễm trùng da hoặc viêm da tiếp xúc vẫn có thể xảy ra nếu nguồn dược liệu không đảm bảo vệ sinh.
Cách áp dụng thực tế an toàn
Người dân có thể sử dụng cây bình cu như một thức uống thảo mộc dân dã hỗ trợ giải nhiệt, thanh lọc cơ thể trong thời gian ngắn. Khi thu hái, cần chọn cây mọc ở vùng đất sạch, xa khu vực phun thuốc trừ sâu, bãi rác hoặc nguồn nước ô nhiễm. Rửa sạch đất cát nhiều lần dưới vòi nước chảy trước khi dùng.
Phơi khô cây trong bóng râm hoặc sấy nhẹ để bảo quản dùng dần, tránh ẩm mốc. Mỗi ngày chỉ nên dùng một nắm nhỏ (khoảng 10-20 gam cây khô), đun sôi với 1-1,5 lít nước sạch để uống trong ngày. Không nên sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần liền.
Để kiểm soát tình trạng viêm khớp và gout, người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống lành mạnh. Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày, hạn chế rượu bia, giảm ăn thịt đỏ và hải sản giàu purin. Tập luyện thể dục vừa sức và tuân thủ đơn thuốc định kỳ của bác sĩ là biện pháp bền vững nhất.
Cây bình cu cho thấy tiềm năng chống viêm và bảo vệ khớp rõ ràng qua các mô hình dược lý thực nghiệm trên động vật [5, 6]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế thuốc chữa bệnh. Bạn hãy thăm khám y tế chuyên khoa khi gặp các cơn đau sưng khớp kéo dài để được điều trị đúng cách.
