Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn để đun nước uống mỗi khi cơ thể mệt mỏi hoặc xuất hiện sưng viêm. Trong dân gian, cây bòi ngòi tai (thuộc chi Hedyotis, họ Cà phê) thường được truyền tai là vị thuốc giải độc, trị các chứng nóng trong và làm tiêu các ổ viêm nhiễm nhanh chóng. Thói quen dùng thảo dược này dựa chủ yếu trên cảm tính hoặc kinh nghiệm truyền miệng qua nhiều thế hệ mà chưa qua kiểm chứng khoa học.
Thực tế, câu hỏi đặt ra là bòi ngòi tai trị viêm có cơ sở nghiên cứu vững chắc hay chỉ là lời đồn thổi. Câu trả lời thẳng thắn: dược liệu này bước đầu ghi nhận khả năng ức chế các chất gây viêm trong phòng thí nghiệm, nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người. Người bệnh không nên tự ý dùng thay thế thuốc tây y đặc trị.
Bòi ngòi tai và quan niệm dân gian
Cây bòi ngòi tai hay các loài thuộc chi bòi ngòi từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân tộc ở các nước Đông Bắc Á và Việt Nam [1]. Cây thường mọc hoang dại ở các bờ ruộng, bãi đất ẩm và ven đường đi.
Kinh nghiệm dân gian ghi nhận loài cây này có tính mát, thường dùng hỗ trợ các bệnh sưng phù, đau họng, nhọt độc hoặc các ổ viêm ngoài da [1]. Người dân thường thu hái toàn bộ thân, lá, rễ rồi phơi khô sắc nước uống hàng ngày hoặc giã nát đắp ngoài. Dù được sử dụng rộng rãi, những công dụng này đa phần xuất phát từ quan sát đơn lẻ, chưa được chuẩn hóa về liều lượng cũng như kiểm nghiệm an toàn.
Tác động kháng viêm giải thích theo khoa học
Viêm là phản ứng sinh học bình thường của các mô mạch máu trước những kích thích có hại từ bên ngoài hoặc vết thương [2]. Phản ứng này liên quan trực tiếp đến hiện tượng biến tính protein, làm tăng tính thấm thành mạch và giải phóng các chất hóa học gây đau và sưng [2]. Khi các tế bào miễn dịch phản ứng thái quá, viêm chuyển sang giai đoạn mạn tính nguy hiểm.
Tình trạng viêm không kiểm soát thúc đẩy nhiều rối loạn bệnh lý, từ tổn thương tế bào đến các bệnh hệ thống [3]. Để giảm sưng đau, cơ thể cần các hợp chất ức chế tín hiệu kích thích miễn dịch, ngăn chặn sự tích tụ nitric oxide (NO) và giảm sản sinh các cytokine gây viêm [3]. Các nhà khoa học hướng sự chú ý tới bòi ngòi để tìm hiểu xem hoạt chất trong cây có thể can thiệp vào chuỗi phản ứng này hay không.
Bằng chứng trong phòng thí nghiệm: Từng nghiên cứu nói gì?
Những năm gần đây, các phòng thí nghiệm bắt đầu phân tích hóa sinh bòi ngòi để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian. Đáng chú ý, các nghiên cứu tập trung vào dạng chiết xuất phân đoạn thay vì nước đun sắc thô thông thường.
Năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 đánh giá hoạt tính kháng viêm của phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết nước bòi ngòi tai kết hợp với bán chi liên theo tỷ lệ khối lượng bằng nhau (ký hiệu EA11) [3]. Tế bào được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) và interferon-gamma để gây phản ứng viêm cấp [3]. Kết quả cho thấy phân đoạn EA11 ức chế mạnh sự tích tụ nitrite trong dịch nuôi cấy tế bào [3]. Đồng thời, chiết xuất này làm giảm biểu hiện của iNOS và IL-1beta phụ thuộc theo nồng độ, đồng thời tăng biểu hiện của HO-1 và PPAR-gamma [3]. Cơ chế kháng viêm được xác định là thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu JNK và ức chế biểu hiện miR-155 [3]. Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên dòng tế bào biệt hóa của chuột và dùng dạng phối hợp dược liệu, chưa phản ánh tác động độc lập khi đi vào cơ thể người.
Năm 2021, một tổng quan nghiên cứu làm rõ vai trò của hoạt chất polysaccharide từ bòi ngòi [4]. Bài báo chỉ ra rằng polysaccharide là thành phần hoạt tính sinh học quan trọng, đóng vai trò điều hòa miễn dịch và sở hữu nhiều hoạt tính dược lý bao gồm kháng u, chống oxy hóa và kháng viêm [4]. Nghiên cứu cũng lưu ý cấu trúc và hoạt tính của polysaccharide này phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu thô và phương pháp chiết xuất hóa học [4]. Đây là rào cản lớn vì việc tự đun nấu tại nhà khó có thể thu được hoạt chất tinh khiết có tác dụng đồng nhất.
Năm 2019, phương pháp dược lý mạng lưới kết hợp phân tích hệ gen học được sử dụng để giải mã cơ chế của bòi ngòi [5]. Phân tích tương tác giữa thảo dược, gen và các con đường sinh học cho thấy sự phù hợp giữa kinh nghiệm lâm sàng của y học cổ truyền và hoạt tính dược lý hiện đại [5]. Dù vậy, nghiên cứu dừng ở mức mô phỏng dữ liệu tính toán và giải trình tự gen sinh học, chưa phải thử nghiệm đo đạc thực tế trên cơ thể sống.
Năm 2022, các nhà khoa học tiếp tục sàng lọc các thành phần hoạt tính từ bòi ngòi qua phương pháp siêu lọc ái lực kết hợp khối phổ (LC-MS) [1]. Nghiên cứu phát hiện dịch chiết n-butanol của cây thể hiện hoạt tính ức chế acetylcholinesterase đáng kể [1]. Sau đó, một hợp chất flavonoid là quercetin-3-O-sophoroside được xác nhận có hoạt tính bảo vệ thần kinh trên mô hình giun tròn biến đổi gen Caenorhabditis elegans [1]. Dù mở ra hướng đi mới, mô hình giun tròn vẫn cách rất xa hệ thống tuần hoàn và miễn dịch phức tạp của con người.
Ranh giới giữa ống nghiệm và cơ thể người
Các kết quả trong phòng thí nghiệm chứng minh bòi ngòi chứa các hợp chất có tiềm năng sinh học [3, 6]. Tuy nhiên, từ đĩa petri ra đến đời thực là một khoảng cách khổng lồ.
Trong phòng thí nghiệm, tế bào viêm được tiếp xúc trực tiếp với dịch chiết tinh khiết ở nồng độ cao [3]. Khi người uống qua đường tiêu hóa, các hoạt chất phải chịu sự phân hủy của acid dạ dày, enzyme tiêu hóa và chuyển hóa ban đầu tại gan. Tỷ lệ hấp thu thực tế, nồng độ hoạt chất vào được máu và duy trì tại ổ viêm hiện chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào đo lường. Do đó, hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước lá bòi ngòi sẽ dập tắt được ổ viêm trên người bệnh.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bòi ngòi tai
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem bòi ngòi tai như một vị "kháng sinh tự nhiên" không tác dụng phụ. Nhiều người nghĩ thảo dược lành tính nên uống thay nước lọc quanh năm để phòng bệnh. Việc dùng quá liều có thể gây quá tải cho gan và thận, nhất là khi dược chất chưa được tinh chế còn lẫn nhiều tạp chất.
Hiểu lầm thứ hai là tự ý bỏ thuốc kháng sinh, kháng viêm do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng bòi ngòi tươi sắc đặc. Hành động này rất nguy hiểm, đặc biệt với các trường hợp nhiễm trùng cấp tính, viêm phổi, hoặc viêm khớp dạng thấp tiến triển. Chậm trễ điều trị y tế chuẩn mực có thể khiến tình trạng viêm lan rộng và dẫn tới biến chứng khó lường.
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng bòi ngòi tai vì thiếu hoàn toàn dữ liệu về độ an toàn đối với thai nhi và trẻ nhỏ.
Người có bệnh lý nền về gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Dược chất từ thảo mộc có thể tương tác với các men gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị bệnh mạn tính trong máu. Ngoài ra, người chuẩn bị phẫu thuật cũng nên ngừng uống thảo dược để tránh nguy cơ rối loạn đông máu hoặc tương tác thuốc gây mê.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và thực tế
Nếu có ý định dùng bòi ngòi tai như một loại trà hỗ trợ thảo mộc thông thường, người dân chỉ nên xem đây là biện pháp bổ trợ tạm thời, không phải phương thuốc chữa dứt điểm bệnh.
Về liều lượng, chỉ nên dùng dạng phơi khô tự nhiên với lượng vừa phải (khoảng 10-20g khô mỗi ngày), hãm lấy nước loãng uống trong ngày. Không nên sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần liền; nên ngắt quãng sau mỗi chu kỳ dùng vài ngày. Thảo dược cần có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hoặc nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu viêm cấp như sưng đỏ, nóng, sốt cao hoặc đau nhức dữ dội, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bài bản.
Nhìn chung, hoạt tính kháng viêm của bòi ngòi tai bước đầu được ghi nhận qua các phân đoạn chiết xuất trong ống nghiệm [3, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng này chưa đủ để khẳng định hiệu quả chữa viêm trên cơ thể người. Độc giả cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước những lời đồn thổi dân gian và luôn ưu tiên phác đồ điều trị của nhân viên y tế.
