Kháng viêm từ Schefflera arboricola: Thử nghiệm lab đi đến đâu?

Cây ngũ gia bì cảnh, hay còn gọi là chân chim bảy lá (tên khoa học Schefflera arboricola), là loại cây cảnh quen thuộc thường thấy ở phòng khách, ban công và góc bàn làm việc của nhiều gia đình Việt Nam. Không chỉ được ưa chuộng nhờ khả năng làm sạch không khí và ý nghĩa phong thủy tốt lành, loài cây này từ lâu đã được truyền miệng trong dân gian như một vị thuốc hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và chống viêm. Trước những lời đồn thổi về công dụng chữa bách bệnh, nhiều người thắc mắc liệu tiềm năng dược lý của cây ngũ gia bì cảnh đã thực sự được khoa học kiểm chứng hay chưa.

Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu về hoạt tính kháng viêm của cây ngũ gia bì cảnh mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật gặm nhấm. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh hiệu quả điều trị hoặc xác định độ an toàn khi sử dụng. Do đó, người dân tuyệt đối không nên tự ý hái lá cây để sắc uống hay đắp ngoài da thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chính thống.

Cây cảnh quen thuộc và những đồn thổi về tác dụng trị viêm

Ngũ gia bì cảnh là một loại cây thân gỗ nhỏ, lá kép hình chân vịt sum suê, rất dễ trồng và chịu bóng râm tốt. Trong đời sống thường nhật, nhiều người thường nhầm lẫn loài cây cảnh này với các vị thuốc ngũ gia bì dùng trong y học cổ truyền (như ngũ gia bì gai hay ngũ gia bì chân chim lớn). Sự nhầm lẫn về tên gọi dẫn đến thói quen truyền tai nhau rằng lá của cây cảnh này có thể ngâm rượu, sắc lấy nước uống để chữa viêm khớp, đau lưng hoặc trị mụn nhọt, viêm loét ngoài da.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo rằng không phải loài thực vật nào thuộc cùng một chi cũng có hoạt chất và độc tính giống nhau. Cây ngũ gia bì trồng làm cảnh có thể chứa các chất kích ứng niêm mạc hoặc độc tố tự nhiên nhằm tự vệ trước sâu bọ. Việc người dân tự tiện thu hái, phơi khô rồi chế biến thành các bài thuốc gia truyền khi chưa có nghiên cứu khoa học rõ ràng tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ ngộ độc, dị ứng hoặc làm chậm trễ quá trình điều trị bệnh lý sẵn có.

Cơ chế kháng oxy hóa và chống viêm dưới góc nhìn khoa học

Để hiểu được tiềm năng sinh học của một loài thực vật, các nhà nghiên cứu thường bắt đầu từ việc phân tích thành phần hóa thực vật và khả năng chống stress oxy hóa. Quá trình viêm trong cơ thể sinh vật thường gắn liền với sự giải phóng ồ ạt các gốc tự do và phản ứng oxy hóa phá hủy tế bào. Một nghiên cứu cơ bản từ năm 1997 đã chỉ ra rằng các tế bào lá của cây ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) chứa các hợp chất flavonoid quan trọng, chủ yếu là dẫn xuất glycoside của quercetin và kaempferol ^[1].

Nghiên cứu trong ống nghiệm này ghi nhận các flavonoid phân lập từ lá cây có khả năng dọn dẹp gốc oxy phản ứng H2O2 thông qua phản ứng xúc tác bởi enzyme guaiacol peroxidase ^[1]. Trong thử nghiệm, tốc độ bị oxy hóa nhằm trung hòa chất độc hại diễn ra theo thứ tự quercetin mạnh hơn kaempferol, tiếp đến là quercetin glycoside và sau cùng là kaempferol glycoside ^[1]. Đồng thời, chất chống oxy hóa ascorbate còn có khả năng tái sinh các phân tử flavonol sau khi đã bị oxy hóa ^[1]. Phát hiện này cho thấy bản thân tế bào cây ngũ gia bì cảnh sở hữu một hệ thống phòng thủ tự nhiên rất mạnh mẽ nhằm chống lại sự mất cân bằng oxy hóa, tạo tiền đề để các nhà khoa học tiếp tục đánh giá hoạt tính của loài cây này trên các mô hình sinh học phức tạp hơn ^[1].

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Thử nghiệm trên mô hình chuột

Bước tiến đáng chú ý nhất đối với việc đánh giá đặc tính dược lý của ngũ gia bì cảnh được công bố trong một công trình nghiên cứu vào năm 2022 ^[2]. Trong công trình này, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá hiệu quả bảo vệ của chiết xuất methanol từ lá cây ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) trên chuột cống trắng bị gây bệnh não gan nhân tạo bằng hóa chất độc hại thioacetamide ^[2]. Bệnh não gan là một hội chứng tâm thần kinh nghiêm trọng bắt nguồn từ tình trạng suy giảm chức năng gan cấp hoặc mạn tính, đi kèm phản ứng viêm lan tỏa và tăng sinh xơ ^[2].

Phân tích hóa thực vật chi tiết trong nghiên cứu này đã xác định được 45 hợp chất từ phân đoạn n-hexane và 29 hợp chất phenolic từ dịch chiết methanol của lá ngũ gia bì cảnh ^[2]. Về mặt thiết kế thử nghiệm, chuột cống được cho uống dịch chiết methanol của lá cây với hai mức liều lượng là 100 mg/kg và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể liên tục trong 21 ngày ^[2]. Hóa chất gây độc thioacetamide được tiêm vào màng bụng chuột ở mức liều 200 mg/kg trọng lượng vào ngày thứ 19 và kéo dài trong 3 ngày tiếp theo ^[2].

Các tác giả đã tiến hành đo lường hàng loạt chỉ số sinh hóa và dấu ấn gây viêm trong huyết thanh cũng như mô của động vật thí nghiệm ^[2]. Các thông số bao gồm men gan ALT, men ALP, nồng độ khí amoniac, chất chống oxy hóa nội sinh GSH, chỉ số peroxy hóa lipid MDA và oxit nitric NO ^[2]. Đồng thời, các yếu tố gây viêm then chốt như thụ thể TLR4, yếu tố hoại tử u TNF-alpha, các cytokine tiền viêm interleukin-1 beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và enzyme cyclooxygenase 2 (COX2) cũng được phân tích chặt chẽ bên cạnh các chỉ dấu xơ hóa như alpha-SMA, CD163 và protein BCL2 ^[2].

Kết quả quan sát cho thấy việc sử dụng dịch chiết lá ngũ gia bì cảnh trước đó đã giúp đưa phần lớn các chỉ số sinh hóa và viêm nhiễm bị biến đổi trở về gần mức bình thường ^[2]. Nhờ sự phong phú của các hợp chất có hoạt tính sinh học, dịch chiết methanol từ lá ngũ gia bì cảnh đã chứng minh được đặc tính chống xơ hóa, chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ trên mô hình chuột bị tổn thương não gan, trong đó mức liều bảo vệ cao hơn (200 mg/kg) mang lại hiệu quả rõ rệt hơn ^[2].

Bên cạnh loài Schefflera arboricola, các nhà khoa học cũng đã tìm kiếm hoạt tính kháng viêm từ các loài thực vật họ hàng thuộc cùng chi ngũ gia bì. Một nghiên cứu vào năm 2019 tiến hành trên loài ngũ gia bì hoa đỏ (Schefflera rubriflora) cho thấy dịch chiết ethanol 95% từ cành và lá cùng các phân đoạn chiết xuất đã ức chế đáng kể tình trạng sưng viêm tai ở chuột do dầu croton gây ra, với tỷ lệ ức chế lần lượt là 33,6%, 35,7% và 40,6% ^[3]. Từ loài này, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 8 hợp chất nhóm terpene hoặc terpene glycoside mới, trong đó có 4 hợp chất thể hiện khả năng ức chế biểu hiện mRNA của hai chất trung gian gây viêm quan trọng là TNF-alpha và IL-6 với giá trị nồng độ ức chế bán tối đa IC50 dao động từ 15,3 đến 52,4 microM ^[3].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc trên tay người bệnh

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng từ mô hình tế bào và chuột cống đem lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo để nhận diện rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thực tế điều trị lâm sàng. Toàn bộ các bằng chứng hiện có về khả năng kháng viêm của Schefflera arboricola mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống) trong điều kiện phòng lab được kiểm soát nghiêm ngặt ^[2].

Hiện tại, chưa có bất kỳ một nghiên cứu can thiệp hay thử nghiệm lâm sàng nào được công bố trên cơ thể người khỏe mạnh hay bệnh nhân có tình trạng viêm nhiễm. Sự khác biệt rất lớn về mặt sinh học, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa, tốc độ chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận giữa loài gặm nhấm và con người khiến chúng ta không thể tự ý ngoại suy kết quả từ chuột sang người.

Thêm vào đó, dịch chiết được sử dụng trong các công trình khoa học là dạng chiết xuất cồn hoặc methanol tinh khiết, đã trải qua các công đoạn tách chiết, loại bỏ tạp chất và định lượng nồng độ hợp chất phenolic một cách bài bản bằng các thiết bị hiện đại như GC/MS hay LC-ESI-MS ^[2]. Quá trình này hoàn toàn khác biệt so với việc người dân tự hái lá cây tươi đem rửa, đun sôi lấy nước uống hoặc ngâm với rượu trắng. Phương pháp thủ công tại nhà không thể giải phóng đúng các hoạt chất mong muốn, ngược lại còn có thể thôi nhiễm các tạp chất không có lợi cho sức khỏe.

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý sử dụng cây ngũ gia bì cảnh

Sự lan truyền thông tin thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội đã tạo ra không ít hiểu lầm tai hại trong cộng đồng. Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng cây cảnh trồng trong chậu tại nhà với các vị thuốc thảo dược đã được tiêu chuẩn hóa trong dược điển. Nhiều người lầm tưởng rằng cây ngũ gia bì cảnh cũng chính là vị thuốc bổ ngũ gia bì có tác dụng mạnh gân xương, trừ phong thấp, dẫn đến việc dùng sai cây, uống sai liều.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì vô hại, uống nhiều chỉ có bổ chứ không có tác dụng phụ". Trên thực tế, nhiều loài thực vật thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) chứa các tinh thể canxi oxalat hoặc các hợp chất saponin gây kích ứng mạnh đường tiêu hóa và niêm mạc họng. Việc tùy tiện nhai sống lá, giã nát đắp lên các vết thương hở đang viêm loét có thể gây bỏng rát, viêm da tiếp xúc, nhiễm trùng thứ phát hoặc kích hoạt phản ứng dị ứng toàn thân.

Ngoài ra, việc tự ý dùng nước sắc từ lá ngũ gia bì cảnh để điều trị các bệnh viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp, viêm gan, thoái hóa khớp có thể khiến người bệnh bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị y khoa. Khi không tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa mà trông chờ vào một loại cây cảnh chưa từng được thử nghiệm lâm sàng, bệnh tình có thể âm thầm tiến triển nặng hơn, dẫn đến biến chứng dính khớp, tàn phế hoặc suy giảm chức năng nội tạng vĩnh viễn.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Vì cây ngũ gia bì cảnh chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người, việc thận trọng là nguyên tắc bắt buộc đối với tất cả mọi người, đặc biệt là các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.

Chưa có nghiên cứu nào về tính an toàn của chiết xuất lá Schefflera arboricola trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ giới hạn trên chuột cống đực trong mô hình nghiên cứu độc tính gan cấp tính ^[2]. Các hoạt chất thực vật chưa rõ liều lượng có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ, gây ra những rối loạn co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng khó lường đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.

Người mắc các bệnh lý nền mạn tính như suy giảm chức năng gan, suy thận, viêm loét dạ dày tá tràng cũng không được tự ý sử dụng. Trong nghiên cứu lab, dịch chiết được chứng minh bảo vệ tế bào gan chuột trước độc chất thioacetamide ở các liều kiểm soát 100 và 200 mg/kg ^[2], nhưng việc dung nạp một lượng lớn thảo dược thô chưa qua tinh chế ở người bệnh gan thận có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị đặc hiệu. Người có cơ địa dễ dị ứng cũng cần cẩn thận khi chạm vào nhựa cây lúc cắt tỉa cành lá để tránh bị ngứa rát, phát ban.

Áp dụng thực tế: Đặt cây cảnh đúng vị trí, bảo vệ sức khỏe an toàn

Trước thực trạng các bằng chứng lâm sàng chưa được xác lập, cách ứng xử khoa học và hợp lý nhất của mỗi người đối với cây ngũ gia bì cảnh là trân trọng đúng giá trị thực tế của nó trong không gian sống. Cây ngũ gia bì cảnh nên được giữ nguyên vai trò là một loại cây xanh trang trí tuyệt đẹp trong nhà, giúp lọc bớt bụi bẩn, tạo mảng xanh thư giãn cho mắt và cải thiện tâm trạng sau những giờ làm việc căng thẳng.

Khi trồng và chăm sóc cây cảnh trong nhà, nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi, bạn nên đặt chậu cây ở những vị trí cao, thoáng mát, ngoài tầm với của trẻ và thú cưng để phòng ngừa nguy cơ trẻ bứt lá nhai nuốt. Mỗi khi thực hiện việc cắt tỉa cành, lau chùi lá hoặc thay đất, người chăm sóc nên đeo găng tay bảo hộ để tránh để nhựa cây dính trực tiếp vào da mắt hay vết xước hở.

Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề liên quan đến tình trạng viêm nhiễm, đau nhức xương khớp hay các triệu chứng mệt mỏi toàn thân, giải pháp tối ưu và an toàn nhất là đến khám tại các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Tuyệt đối không tự ý dùng lá ngũ gia bì cảnh để sắc uống, ngâm rượu hay đắp ngoài da. Mọi việc sử dụng thảo dược hỗ trợ điều trị luôn cần có sự tư vấn, chỉ định kỹ lưỡng từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.

Tóm lại, chiết xuất từ lá cây ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) là một đối tượng nghiên cứu sinh học giàu tiềm năng với các hoạt tính chống oxy hóa và giảm dấu ấn viêm đã được ghi nhận trên mô hình tế bào và chuột cống ^[2], ^[1]. Tuy nhiên, con đường từ phòng thí nghiệm đến ứng dụng điều trị thực tế trên người vẫn còn rất xa. Thay vì vội vã thử nghiệm những bài thuốc truyền miệng tiềm ẩn rủi ro, người tiêu dùng hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện đều đặn và tuân thủ các hướng dẫn y khoa chính thống để bảo vệ sức khỏe một cách vững chắc nhất.