Kiều mạch và huyết áp: Rutin mang lại lợi ích đến đâu?

Kiều mạch (tam giác mạch) từ lâu đã trở thành một loại ngũ cốc quen thuộc trong nhiều chế độ ăn lành mạnh nhờ dồi dào dinh dưỡng ^[1]. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng ăn kiều mạch hoặc uống trà kiều mạch có thể giúp hạ huyết áp nhanh chóng, thậm chí thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp nhờ hoạt chất rutin.

Thực tế, rutin trong kiều mạch có đặc tính chống oxy hóa mạnh và hỗ trợ sức khỏe tim mạch [2, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy kiều mạch chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng, không có khả năng thay thế các loại thuốc điều trị huyết áp đặc hiệu.

Nguồn gốc rutin và cơ chế tác động lên mạch máu

Kiều mạch bao gồm hai loài phổ biến là kiều mạch thường (Fagopyrum esculentum) và kiều mạch đắng (Fagopyrum tataricum) ^[1]. Trong đó, kiều mạch đắng được ghi nhận là cây lương thực chứa hàm lượng rutin rất cao ^[2]. Rutin là một hợp chất flavonoid đóng vai trò bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do ^[2].

Cơ chế sinh học được ghi nhận từ các thử nghiệm tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất kiều mạch hỗ trợ giảm tổn thương oxy hóa ở các tế bào nội mô động mạch ^[3]. Quá trình oxy hóa là nguyên nhân dẫn đến xơ cứng thành mạch và làm huyết áp gia tăng. Bằng cách giảm thiểu các dấu ấn stress oxy hóa, rutin giúp bảo vệ sự toàn vẹn của thành mạch máu ^[3].

Bên cạnh đó, rutin và các chất chuyển hóa phenolic khác từ kiều mạch còn tham gia vào quá trình chuyển hóa lipid và hỗ trợ điều hòa đường huyết [2, 6]. Khi mạch máu giảm bớt gánh nặng viêm nhiễm và lắng đọng chất béo, áp lực dòng máu lưu thông sẽ có xu hướng ổn định hơn [1, 5].

Nghiên cứu tiền lâm sàng: Tín hiệu tích cực trên động vật

Nhiều giả thuyết về công dụng hạ áp của kiều mạch bắt nguồn từ các nghiên cứu trên động vật tăng huyết áp tự phát (SHR) ^[3]. Năm 2009, một nghiên cứu đã tiến hành định lượng rutin và kiểm tra tác động của chiết xuất kiều mạch thô (RBE) và chiết xuất kiều mạch nảy mầm (GBE) ^[3]. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) chỉ ra rằng hàm lượng rutin trong RBE đạt mức trung bình 1,52 ± 0,21 mg/g, trong khi ở GBE đạt 2,92 ± 0,88 mg/g ^[3].

Thử nghiệm kéo dài trong 5 tuần trên chuột tăng huyết áp tự phát và chuột Wistar-Kyoto có huyết áp bình thường ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột được dùng GBE với liều 600 mg/kg có chỉ số huyết áp tâm thu thấp hơn so với nhóm dùng RBE ở cùng liều lượng 600 mg/kg ^[3].

Đồng thời, việc điều trị bằng RBE hoặc GBE đã làm giảm đáng kể tổn thương oxy hóa tại tế bào nội mô động mạch chủ thông qua việc hạ thấp mức độ phản ứng miễn dịch với nitrotyrosine (dấu ấn tạo thành peroxynitrite) ^[3]. Mặc dù kết quả này chứng minh tiềm năng hạ áp và bảo vệ thành mạch, nghiên cứu mới chỉ dừng lại trên mô hình chuột thí nghiệm, chưa thể phản ánh nguyên vẹn phản ứng trên cơ thể người ^[3].

Tại một nghiên cứu khác vào năm 2011 trên chuột Balb/c, chiết xuất cám kiều mạch (BBE) giúp giảm nồng độ đường huyết phụ thuộc vào liều dùng trong vòng 60 phút sau khi nạp sucrose ^[4]. Tuy nhiên, bản thân rutin phân lập không làm giảm đường huyết, cho thấy tác dụng sinh học của kiều mạch là sự kết hợp của nhiều hợp chất chứ không riêng lẻ rutin ^[4].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả còn khiêm tốn

Mặc dù có nhiều ghi nhận tiền lâm sàng hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ về tác dụng hạ huyết áp trực tiếp của kiều mạch trên người vẫn còn rất hạn chế ^[5].

Một nghiên cứu chéo mù đôi công bố năm 2011 được thực hiện trên 62 nhân viên nữ tại 5 trung tâm chăm sóc ban ngày ^[6]. Các đối tượng được chia thành hai nhóm: một nhóm dùng 4 chiếc bánh quy kiều mạch thường mỗi ngày (chứa 16,5 mg rutin tương đương/ngày) trong 2 tuần, nhóm còn lại dùng 4 chiếc bánh quy kiều mạch đắng mỗi ngày (chứa 359,7 mg rutin tương đương/ngày) ^[6]. Sau đó, hai nhóm hoán đổi loại bánh cho nhau trong 2 tuần tiếp theo ^[6].

Kết quả nghiên cứu năm 2011 ghi nhận việc dùng bánh quy kiều mạch đắng giúp giảm nồng độ myeloperoxidase (MPO - một chất chỉ điểm tình trạng viêm) huyết thanh theo hệ số 0,84 với p = 0,02 ^[6]. Khi gộp chung cả hai loại bánh quy, các nhà nghiên cứu nhận thấy có sự sụt giảm tổng cholesterol huyết thanh (p < 0,001) và HDL-cholesterol (p < 0,001), kèm theo cải thiện dung tích sống của phổi (p < 0,001) ^[6]. Mức độ giảm cholesterol diễn ra tương tự ở cả nhóm có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp và cao (ngưỡng 25) ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này tập trung vào các dấu ấn viêm và mỡ máu chứ không báo cáo việc cải thiện dứt điểm tình trạng huyết áp cao ^[6].

Đến năm 2022, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã đánh giá tác động của kiều mạch và các hợp chất sinh học liên quan lên các chỉ số nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành ^[5]. Nghiên cứu này tìm kiếm trên 5 cơ sở dữ liệu và chọn lọc 16 nghiên cứu trên người với tổng cộng 831 đối tượng có rối loạn chuyển hóa nhẹ như tăng cholesterol máu, tiểu đường hoặc thừa cân ^[5].

Trong số đó, 8 nghiên cứu điều tra các thành phần hạt được đưa vào phân tích gộp với tổng số 464 người ^[5]. Kết quả chênh lệch trung bình có trọng số (WMD) giữa nhóm dùng kiều mạch so với nhóm đối chứng là: -0,14 mmol/L (KHOẢNG TIN CẬY 95%: -0,30 đến 0,02) đối với cholesterol toàn phần; -0,03 mmol/L (KHOẢNG TIN CẬY 95%: -0,22 đến 0,16) đối với cholesterol LDL; -0,14 kg (KHOẢNG TIN CẬY 95%: -1,50 đến 1,22) đối với trọng lượng cơ thể; -0,04 mmol/L (KHOẢNG TIN CẬY 95%: -0,09 đến 0,02) đối với cholesterol HDL; -0,02 mmol/L (KHOẢNG TIN CẬY 95%: -0,15 đến 0,11) đối với triglyceride; và -0,18 mmol/L (KHOẢNG TIN CẬY 95%: -0,36 đến 0,003) đối với glucose ^[5].

Nhóm tác giả năm 2022 kết luận bằng chứng về tác động của kiều mạch lên sức khỏe tim mạch còn hạn chế ^[5]. Bổ sung kiều mạch ở người rối loạn lipid máu nhẹ và tiểu đường tuýp 2 có thể mang lại một số lợi ích trong việc giảm cholesterol toàn phần và glucose nhưng chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê ^[5]. Đáng chú ý, 66,7% số nghiên cứu có nguy cơ sai lệch, và các nghiên cứu đánh giá những dấu ấn tim mạch khác rất khan hiếm với kết quả không nhất quán ^[5].

Hiểu lầm thường gặp: Có thể thay thế thuốc điều trị?

Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng các sản phẩm thiên nhiên giàu rutin có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ áp định kỳ. Nhiều người tự ý bỏ đơn thuốc của bác sĩ để chuyển sang ăn kiều mạch hàng ngày với hy vọng "trị dứt điểm" bệnh.

Các tài liệu khoa học tổng quan xác nhận kiều mạch an toàn khi tiêu thụ và có tiềm năng hỗ trợ sức khỏe ^[1]. Nhưng từ việc "hỗ trợ cải thiện dấu ấn viêm, chống oxy hóa" đến việc "thay thế thuốc kiểm soát huyết áp" là một khoảng cách rất lớn [4, 5]. Tăng huyết áp là một bệnh lý mãn tính phức tạp liên quan đến áp lực dòng chảy, trương lực thành mạch và điều hòa thần kinh - thể dịch. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc ăn ngũ cốc kiều mạch có thể đưa huyết áp cao về mức an toàn mà không cần can thiệp y tế ^[5].

Việc tự ý ngưng thuốc hạ áp để dùng kiều mạch tiềm ẩn rủi ro lớn khiến huyết áp tăng vọt bất ngờ, dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm như tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.

Ai nên thận trọng khi sử dụng kiều mạch?

Mặc dù được coi là thực phẩm bổ dưỡng, kiều mạch không hoàn toàn phù hợp với tất cả mọi người ^[1]. Tài liệu khoa học ghi nhận các loại thực phẩm chức năng từ kiều mạch đã từng được biết đến là có thể gây ra phản ứng dị ứng, bao gồm tình trạng quá mẫn ^[7]. Những người có cơ địa dị ứng thực phẩm nặng cần cẩn trọng khi thử dùng kiều mạch lần đầu.

Bên cạnh đó, các tác động bất lợi, bao gồm cả rủi ro từ việc ô nhiễm tạp chất trong quá trình thu hái và chế biến nguyên liệu, cũng cần phải được xem xét kỹ lưỡng ^[1].

Ngoài ra, những người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ áp cũng nên theo dõi sức khỏe chặt chẽ. Kiều mạch có thể làm giảm nhẹ đường huyết và hỗ trợ chuyển hóa lipid [2, 4]. Do đó, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh việc cộng hưởng tác dụng ngoài ý muốn và tuyệt đối không dùng kiều mạch để thay thế chỉ định y khoa.

Cách áp dụng kiều mạch an toàn vào bữa ăn hàng ngày

Hàm lượng rutin trong kiều mạch phụ thuộc rất lớn vào bộ phận của cây, chủng loại và phương pháp chế biến [6, 8]. Cụ thể, các bộ phận trên không của cây kiều mạch như lá và hoa có thể chứa từ 2 đến 10 g rutin trên 100 g trọng lượng khô ^[7]. Một phân tích năm 2019 tại Anh ghi nhận hàm lượng rutin trong lá kiều mạch khô đạt 3417 mg/100 g ^[7]. Ở các nước Đông Âu, hàm lượng này dao động từ 2170 mg/100 g đến 3430 mg/100 g ^[7].

Đối với phần hạt dùng làm thực phẩm thông thường, kiều mạch đắng thô chứa khoảng 2,2 mg/g rutin, còn kiều mạch đắng nảy mầm (mạch nha) chứa khoảng 3,7 mg/g rutin ^[8]. Quá trình chế biến nhiệt có thể làm giảm nồng độ flavonoid; cụ thể nồng độ chất này trong bánh quy làm từ kiều mạch đắng thường thấp hơn dự kiến so với nguyên liệu ban đầu ^[8].

Để đưa kiều mạch vào chế độ ăn một cách khoa học:

• Thời điểm và khẩu phần: Có thể dùng kiều mạch như một nguồn tinh bột phức trong bữa sáng hoặc bữa trưa để thay thế một phần cơm trắng hoặc bánh mì tinh chế.
• Cách chế biến: Hạt kiều mạch có thể nấu chín tương tự như cơm, nấu cháo hoặc dùng bột kiều mạch làm bánh nướng, mì sợi [2, 6]. Kiều mạch nảy mầm hoặc mạch nha cũng là lựa chọn chứa hàm lượng rutin cao hơn hạt thô [1, 6].
• Kết hợp dinh dưỡng: Nên ăn kiều mạch cùng với các loại rau xanh, chất đạm nạc và chế độ giảm muối tổng thể. Đây mới chính là nền tảng cốt lõi giúp bảo vệ hệ thống tim mạch.

Kiều mạch và hoạt chất rutin là nguồn bổ sung dinh dưỡng có lợi với đặc tính chống oxy hóa và hỗ trợ thành mạch [1, 7]. Tuy nhiên, loại ngũ cốc này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc và thảo luận cùng cán bộ y tế trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.