Cây cần thăng (tên khoa học Limonia acidissima L. hay Feronia limonia) từ lâu đã rất quen thuộc với người dân Việt Nam, vừa làm cây cảnh bonsai vừa dùng làm thuốc dân gian [1]. Nhiều gia đình thường thắc mắc nên hái lá sắc nước, dùng vỏ thân hay bổ thịt quả ăn để hấp thu được nhiều dưỡng chất và hoạt chất quý nhất.

Thực tế nghiên cứu cho thấy không có một bộ phận duy nhất nào vượt trội tuyệt đối về mọi mặt. Lá và vỏ thân cần thăng tập trung lượng flavonoid rất cao cùng các hợp chất chuyển hóa đa dạng [2]. Trong khi đó, phần thịt quả lại là kho lưu trữ dồi dào polyphenol, chất xơ và khoáng chất, phát huy công dụng chống oxy hóa tốt nhất khi quả chưa chín hoàn toàn [3], [4].

Hoạt chất phân bổ ra sao giữa các bộ phận?

Các hợp chất tự nhiên như flavonoid, coumarin và polyphenol đóng vai trò như lá chắn sinh học giúp cây chống chịu sâu bệnh và tia cực tím. Khi con người hấp thụ, những chất này trở thành tác nhân dọn dẹp gốc tự do, bảo vệ tế bào và hỗ trợ chuyển hóa [1].

Cần thăng phân bổ các nhóm hoạt chất đặc thù tùy theo nhiệm vụ sinh học của từng cấu trúc. Lá cây là cơ quan quang hợp và tiếp xúc trực tiếp ánh sáng mặt trời nên tích tụ lượng lớn flavonoid cùng tanin nhằm hạn chế tổn thương oxy hóa [2]. Các phân tích ghi nhận tới 74 đỉnh sắc ký chuyển hóa trong lá cần thăng, cho thấy sự đa dạng vượt trội của các phân tử phòng vệ sinh học [5].

Ngược lại, quả và vỏ quả vừa thực hiện chức năng bảo vệ hạt, vừa tích trữ năng lượng. Do đó, thịt quả chứa hỗn hợp cân bằng giữa polyphenol, flavonoid, vitamin C, phytosterol và saponin [3]. Phần vỏ thân lại tập trung chủ yếu flavonoid cùng coumarin để ngăn ngừa sự xâm nhập của vi sinh vật gây hại qua thân gỗ [2], [1].

Lá cần thăng: Điểm tựa flavonoid và khả năng kháng virus

Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Ai Cập đã phân tích chuyên sâu các chất chuyển hóa từ lá và quả cần thăng bằng kỹ thuật UPLC-QTOF-MS-MS hiện đại [5]. Các nhà khoa học phát hiện dịch chiết lá cần thăng cho thấy 74 đỉnh sắc ký đại diện cho nhiều nhóm chất khác nhau [5]. Đáng chú ý, ở nồng độ 160 microgam, hoạt lực kháng virus cúm gia cầm H5N1 của lá được xếp cao hơn so với dịch chiết quả thô [5].

Mô phỏng gắn kết phân tử chỉ ra các flavonoid di-glycoside gồm hesperidin, kaempferol-3-O-rutinoside và kaempferol-7-neohesperidoside có ái lực gắn kết rất mạnh với năm loại protein thiết yếu cho sự nhân lên của virus cúm [5]. Trong đó, hesperidin cho kết quả liên kết vượt bậc với protein neuraminidase (-10.675 kcal/mol), haemagglutinin (-8.131 kcal/mol) và polymerase PB2 (-10.046 kcal/mol) [5]. Dữ liệu này chứng minh lá cần thăng là nguồn cung cấp flavonoid có giá trị y học đặc biệt cao.

Ngoài ra, công trình nghiên cứu dược điển năm 2014 cũng khẳng định sàng lọc hóa thực vật sơ bộ của lá cần thăng ghi nhận lượng flavonoid và tannin dồi dào nhất [2]. Phân tích hóa lý mẫu bột lá khô cho thấy tỷ lệ tro toàn phần đạt 9,33%, tro tan trong nước 1,83% và tro không tan trong axit là 1,16% tính theo khối lượng [2].

Vỏ thân và vỏ quả: Kho lưu trữ coumarin cùng chất bảo vệ

Vỏ thân cây cần thăng từ lâu đã được y học cổ truyền các nước Nam Á tận dụng để ổn định sức khỏe. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cho biết loài cây này chứa các hoạt chất chính gồm coumarin, flavonoid, lignan, axit phenolic, alkaloid và triterpenoid [1]. Những thành phần này đem lại các tác dụng sinh học phong phú từ kháng khuẩn, chống oxy hóa đến hạ đường huyết [1].

Khảo sát thực nghiệm ghi nhận chiết xuất nước và ethanol từ vỏ thân cần thăng ở liều 200 mg/kg thể trọng giúp giảm lượng đường huyết rõ rệt từ ngưỡng 250-358 mg/kg xuống còn 99,8 và 112,6 mg/kg trên chuột mắc đái tháo đường do alloxan [1]. Đối với phân tích dược học của thân cây, bột thân khô mang lại tỷ lệ tro toàn phần 3,16%, tro tan trong nước 0,66% và tro không tan trong axit 0,66% [2]. Sàng lọc hoạt chất vỏ thân cũng cho thấy sự chiếm ưu thế nổi bật của nhóm chất flavonoid [2].

Bên cạnh vỏ thân, một nghiên cứu sơ bộ năm 2005 phân tích các bộ phận của cây cần thăng gồm vỏ thân, lá, vỏ quả ngoài, thịt quả và hạt [6]. Kết quả phát hiện tất cả các bộ phận đều chứa flavonoid, phenol, saponin, glycoside, steroid và tannin ở các mức độ khác nhau [6]. Đáng chú ý, vỏ quả ngoài là phần chứa nhiều axit amin nhất trong số các bộ phận được so sánh [6].

Thịt quả: Nguồn polyphenol và trợ thủ chuyển hóa đường máu

Thịt quả cần thăng là thành phần duy nhất thường được dùng trực tiếp trong ẩm thực thường nhật. Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra tiềm năng của bột thịt quả cần thăng trên chuột bị phơi nhiễm natri florua (100 mg/l NaF) gây tăng đường huyết và mỡ máu [3].

Chế độ ăn bổ sung bột quả cần thăng ở các mức liều 2,5 g/kg, 5 g/kg và 10 g/kg trong 4 tuần đã làm giảm đáng kể nồng độ glucose huyết tương, lipid máu và hoạt tính men glucose-6-phosphatase tại gan [3]. Đồng thời, lượng glycogen dự trữ ở gan, hoạt tính enzym hexokinase và nồng độ cholesterol tốt HDL trong máu đều tăng lên [3]. Các nhà nghiên cứu xác nhận hiệu quả chuyển hóa tích cực này đến từ sự phối hợp của chất xơ, polyphenol, flavonoid, saponin, phytosterol và vitamin C có trong thịt quả [3].

Đặc tính ức chế enzym tiêu hóa đường của quả cũng được chứng minh trong thử nghiệm in vitro [1]. Dịch chiết methanol và chiết xuất nước từ quả ở nồng độ 100 microgam/mL có thể ức chế enzym alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 66,738 và 84,548 microgam/mL; đồng thời ức chế alpha-amylase với IC50 lần lượt là 119,698 và 167,505 microgam/mL [1]. Trên chuột đái tháo đường, chiết xuất methanol thịt quả ở liều uống 200 mg/kg và 400 mg/kg giúp hạ đường huyết tương ứng 39% và 54,5% [1].

Quả xanh hay quả chín giàu hoạt chất hơn?

Thời điểm thu hái quả ảnh hưởng trực tiếp đến hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng. Nghiên cứu thực hiện năm 2025 theo dõi sự biến đổi sinh hóa qua 3 giai đoạn: quả xanh chưa chín, giai đoạn ương (trung gian) và quả chín hoàn toàn [4].

Số liệu cho thấy khi quả bước vào giai đoạn chín kỹ, hàng loạt dưỡng chất sụt giảm nghiêm trọng [4]. Hàm lượng protein giảm 44,7%, chất xơ giảm 47,3%, tro khoáng giảm 18,16%, canxi giảm 20,3%, phốt pho giảm 8,7%, sắt giảm 32,4% và vitamin C giảm 20% so với ban đầu [4]. Về thành phần đường, đường fructose chiếm ưu thế ở giai đoạn quả xanh (668,72 mg/100g), nhưng khi chín hẳn đường sucrose lại tăng vọt từ 288,1 mg/100g lên tới 1377,2 mg/100g [4].

Đặc biệt, quả ở giai đoạn xanh chưa chín thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất qua các phép đo DPPH, FRAP, năng lực khử và tạo phức kim loại, sau đó hoạt tính này giảm dần ở quả ương và thấp nhất ở quả chín [4]. Phân tích tương quan Pearson khẳng định nồng độ hợp chất phenol và flavonoid liên kết thuận chặt chẽ với năng lực chống oxy hóa của quả [4]. Như vậy, nếu muốn tối ưu hóa polyphenol, quả xanh hoặc vừa chín tới là lựa chọn tốt hơn quả chín nẫu.

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo. Hầu hết các thử nghiệm hạ đường huyết của quả hay vỏ thân cần thăng mới chỉ dừng lại trên mô hình chuột hoặc tế bào phòng thí nghiệm [3], [1]. Thử nghiệm đối kháng virus H5N1 của lá cũng chỉ là kết quả in vitro và mô phỏng điện toán docking [5]. Do đó, các bộ phận của cây cần thăng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay thuốc kê đơn.

Một hiểu lầm phổ biến là ăn quả càng ngọt, chín mềm thì càng bổ dưỡng. Thực tế khoa học chỉ ra quả chín tích tụ nhiều đường sucrose nhưng lại hao hụt tới gần một nửa lượng vitamin C, chất xơ và suy giảm lượng polyphenol chống oxy hóa tự nhiên [4]. Một sai lầm khác là tự ý thu hái cành lá vườn nhà sắc uống đậm đặc vì nghĩ thảo mộc lành tính. Chiết xuất lá và vỏ thân chứa nhiều tanin, hợp chất đắng và tinh dầu có thể gây kích ứng đường tiêu hóa nếu dùng bừa bãi [6], [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù thịt quả cần thăng ăn được và là thực phẩm quen thuộc, một số đối tượng cần lưu ý đặc biệt:

  • Người đang điều trị bệnh tiểu đường bằng thuốc tây: Hoạt chất trong thịt quả và vỏ thân cần thăng có tác dụng hạ đường huyết rõ rệt qua ức chế alpha-glucosidase và alpha-amylase [1]. Việc dùng đồng thời lượng lớn có thể gây nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để điều chỉnh chế độ phù hợp.
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Quả xanh chứa hàm lượng tannin và axit phenolic cao [4], có thể gây cảm giác chát miệng, cồn cào ruột hoặc đầy bụng khó tiêu ở người có tiền sử viêm loét dạ dày.
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh thận: Bột lá cần thăng chứa các tinh thể canxi oxalat hình lăng trụ [2]. Việc tự ý sắc uống lá với liều lượng không chuẩn hóa có thể tạo gánh nặng cho hệ bài tiết.

Gợi ý cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa giá trị thực vật từ cây cần thăng mà vẫn an toàn, bạn có thể tham khảo các giải pháp đơn giản sau:

  • Thưởng thức thịt quả đúng độ chín: Nên chọn quả vừa chín tới, thịt quả còn dẻo thơm, không bị ủng thối để giữ lại lượng polyphenol, vitamin C và khoáng chất tốt nhất [4]. Phần thịt quả có thể dầm ăn trực tiếp hoặc chế biến nước giải khát thanh nhiệt.
  • Không tự ý dùng vỏ cây làm thuốc: Chiết xuất vỏ thân ở liều 200 mg/kg thể hiện dược tính mạnh trên động vật [1]. Người bình thường không nên tự ý lột vỏ cây sắc uống thay trà vì khó kiểm soát tạp chất và nồng độ hoạt chất tanin, alkaloid [6].
  • Tham vấn y tế: Luôn xem các bộ phận của cần thăng là thực phẩm bổ trợ trong lối sống lành mạnh, không tự ý ngưng thuốc hạ áp, hạ đường đang dùng.

Cây cần thăng mang lại nguồn hóa thực vật phong phú: lá và vỏ thân nổi bật với flavonoid, trong khi thịt quả xanh lại là nguồn polyphenol chống oxy hóa dồi dào. Sử dụng đúng bộ phận, đúng độ chín và chừng mực là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn.