Nhiều người Việt có thói quen dùng các loại thảo mộc mọc hoang quanh vườn nhà để đun nước uống hàng ngày nhằm giải nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị các chứng viêm đường tiểu. Trong số đó, biển súc (rau đắng đất, rau đắng đồng) là vị thuốc nam quen thuộc, dễ tìm thấy ở bờ ruộng hoặc bãi đất trống. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu khô theo kinh nghiệm truyền miệng với liều lượng cảm tính tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe.
Về liều lượng an toàn, các chuyên khảo y học cổ truyền và dược điển khuyến cáo mức dùng biển súc khô thông thường dao động từ 10g đến 20g mỗi ngày dưới dạng sắc nước uống. Việc tự ý tăng liều cao hoặc đun nấu quá đặc có thể gây mất cân bằng điện giải, ảnh hưởng đến chức năng lọc của thận và tạo áp lực lên gan.
Biển súc là cây gì và cơ chế tác động sinh học
Biển súc có tên khoa học là Polygonum aviculare L., thuộc họ Rau răm (Polygonaceae). Cây phân bố rộng khắp ở châu Âu, châu Á và châu Mỹ, vừa dùng làm món ăn dân dã vừa là vị thuốc dân gian trị đau dạ dày, tiêu chảy hoặc sỏi đường tiết niệu [1]. Thảo mộc này chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý như nhóm flavonoid, polyphenol, tannin và saponin [2].
Cơ chế sinh học của biển súc chủ yếu dựa trên khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và điều hòa viêm [3]. Các hợp chất polyphenol trong cây giúp thu dọn các gốc tự do, bảo vệ cấu trúc tế bào và chuỗi DNA khỏi sự đứt gãy [3]. Ngoài ra, trong môi trường nghiên cứu tế bào, chiết xuất biển súc còn cho thấy tiềm năng điều biến các biểu hiện gen liên quan đến chu trình chết tự nhiên của tế bào và giảm kích hoạt các yếu tố gây viêm mạch máu [4] [5].
Bằng chứng khoa học về tác dụng của biển súc
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích hoạt tính dược lý của vị thuốc này nhằm kiểm chứng các kinh nghiệm truyền thống:
Năm 2006, một nghiên cứu kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa của chiết xuất ethanol từ Polygonum aviculare khô cho thấy hàm lượng polyphenol toàn phần đạt 677,4 ± 62,7 mcg/g và flavonoid đạt 112,7 ± 13 mcg/g [3]. Kết quả phân tích xác định nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với bẫy gốc tự do là 50 mcg/ml, bẫy gốc superoxide là 0,8 mcg/ml và ức chế peroxy hóa lipid là 15 mcg/ml [3]. Thực nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất giúp bảo vệ sợi DNA không bị đứt gãy bởi các gốc hydroxyl tự do [3].
Năm 2018, một thử nghiệm trên động vật đánh giá tác dụng của chiết xuất nước biển súc trên bệnh sỏi thận [6]. Nghiên cứu tiến hành trên 64 chuột cống đực Wistar chia thành 8 nhóm (8 con mỗi nhóm), tạo sỏi thận bằng hỗn hợp ethylene glycol 1% và amoni clorua 0,25% pha nước uống trong 28 ngày [6]. Chuột ở các nhóm phòng ngừa và điều trị được cho uống chiết xuất nước biển súc ở liều 100 mg/kg hoặc 400 mg/kg thể trọng [6]. Kết quả cho thấy số lượng tinh thể canxi oxalat (CaOx) và các tổn thương mô kẽ ống thận ở cả hai nhóm phòng ngừa và điều trị đều giảm đáng kể so với nhóm bệnh lý đối chứng [6].
Năm 2014, nghiên cứu trên chuột biến đổi gen ApoE thiếu hụt thụ thể mỡ ăn chế độ giàu chất béo phương Tây trong 12 tuần nhằm kiểm tra tác động chống xơ vữa động mạch của chiết xuất ethanol biển súc [5]. Chuột uống chiết xuất ở liều 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng ghi nhận mức tăng cân ít hơn, giảm mô mỡ, giảm lipid máu và hạ huyết áp so với nhóm chỉ ăn chế độ nhiều mỡ [5]. Chiết xuất giúp giảm các mảng xơ vữa động mạch chủ và giảm kích thước tế bào mỡ thông qua con đường truyền tín hiệu MAPK [5].
Năm 2010, phân tích thực vật học trên mẫu biển súc mọc tại Ai Cập đã phân lập được hợp chất panicudine [2]. Nghiên cứu ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn của chất chiết chloroform ổn định dưới tác động của nhiệt độ nhưng bị suy giảm trong môi trường kiềm, ức chế tốt trên các vi khuẩn Gram âm và Gram dương, ngoại trừ vi nấm Candida albicans [2].
Năm 2011, nghiên cứu in vitro trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 cho thấy chiết xuất methanol biển súc ở nồng độ từ 300 ng/microl trở lên bắt đầu gây độc tế bào sau 6 đến 48 giờ nuôi cấy [4]. Thực nghiệm ghi nhận sự gia tăng biểu hiện gen P53 và giảm protein Bcl-2, thúc đẩy tế bào ung thư đi vào chu trình tự chết [4]. Tiếp đó, năm 2021, nghiên cứu trên tế bào ung thư gan HepG2 khẳng định chiết xuất ethanol biển súc giàu polyphenol có thể hiệp đồng với hóa chất doxorubicin làm tăng tính nhạy cảm tiêu diệt tế bào ác tính [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh biển súc có nhiều đặc tính sinh học quý giá, từ việc chống oxy hóa, hỗ trợ bài trừ sỏi canxi oxalat đến tiềm năng bảo vệ thành mạch [3] [6] [5]. Tính kháng khuẩn phong phú của cây cũng giải thích lý do dân gian hay dùng thảo dược này để điều trị tiểu buốt, tiểu rắt hoặc ngứa ngoài da [2].
Dù vậy, người tiêu dùng cần nhận định rõ giới hạn nghiên cứu: các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm và thực nghiệm trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [4] [6] [5]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác lập liều điều trị tối ưu cho từng loại bệnh lý cụ thể. Do đó, biển súc chỉ nên được xem như giải pháp hỗ trợ, không thể thay thế cho các phương pháp điều trị chuẩn y khoa.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược họ Polygonum
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên là hoàn toàn vô hại và có thể uống thay nước lọc suốt cả ngày. Việc tự ý tăng lượng dược liệu biển súc khô lên mức 40-50g mỗi ngày vì nghĩ rằng uống càng đặc càng nhanh tan sỏi là một sai lầm phổ biến. Uống nước sắc quá đậm đặc kéo dài dễ dẫn đến hiện tượng lợi tiểu quá mức, gây mất nước và rối loạn điện giải.
Một nhầm lẫn nguy hiểm khác là đánh đồng mọi cây thuộc chi Polygonum. Nhiều người nghe thông tin cây họ này gây viêm gan nên lo sợ không dám dùng biển súc (Polygonum aviculare). Thực tế, các báo cáo độc tính gây hoại tử tế bào gan cấp tính hay viêm gan nhiễm độc thường được ghi nhận ở cây hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) do người dùng uống viên chiết xuất kéo dài nhiều tháng mà không có sự kiểm soát của thầy thuốc [7] [8]. Biển súc là loài thực vật khác, được sử dụng như rau ăn ở một số nền ẩm thực, tuy nhiên vẫn cần tuân thủ nghiêm ngặt mức liều cho phép [1].
Dấu hiệu quá liều và ai nên thận trọng
Khi sử dụng biển súc khô quá liều hoặc dùng dạng sắc quá đậm đặc liên tục, cơ thể có thể xuất hiện các dấu hiệu phản ứng bất lợi như: buồn nôn, cồn cào ruột gan, đau tức vùng thượng vị, đi tiểu quá nhiều lần dẫn đến chóng mặt do hạ huyết áp thoáng qua. Những người lạm dụng thảo mộc tự ý mà không kiểm tra chất lượng còn đối mặt với nguy cơ tích lũy độc chất nếu cây thu hái ở vùng ô nhiễm hoặc phơi sấy bảo quản kém.
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng:
Người mắc bệnh huyết áp thấp: Do biển súc có hoạt tính hỗ trợ hạ huyết áp, người có huyết áp nền thấp khi dùng liều cao có thể bị tụt huyết áp gây hoa mắt, té ngã [5].
Người bị sỏi thận kích thước lớn: Chiết xuất biển súc có tác dụng hỗ trợ bào mòn và giảm tinh thể CaOx, nhưng với sỏi có đường kính lớn đã gây tắc nghẽn niệu quản, việc tự ý uống lợi tiểu mạnh có thể thúc đẩy viên sỏi di chuyển gây cơn đau quặn thận nguy hiểm [6].
Người suy gan, suy thận nặng: Bất kỳ dược liệu nào khi đưa vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận, nhóm bệnh nhân này cần có chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt này, do đó không tự ý sử dụng.
Cách sắc nước uống và áp dụng an toàn hàng ngày
Để khai thác hiệu quả của biển súc mà vẫn đảm bảo tính an toàn, người dùng nên áp dụng quy trình đun sắc đúng chuẩn y học cổ truyền:
Liều lượng khuyến cáo: Dùng từ 10g đến 20g biển súc khô mỗi ngày. Nếu dùng dạng tươi, có thể dùng liều tương đương từ 30g đến 50g.
Cách chế biến dạng nước sắc: Rửa sạch 15g biển súc khô để loại bỏ bụi bẩn. Cho dược liệu vào ấm cùng với khoảng 500ml đến 700ml nước sạch. Đun sôi với lửa lớn, sau đó hạ nhỏ lửa đun liu riu trong khoảng 15-20 phút cho các hoạt chất hòa tan đều vào nước.
Thời điểm dùng: Chia lượng nước sắc thành 2 đến 3 lần uống trong ngày, tốt nhất là uống sau bữa ăn từ 30 đến 45 phút. Không nên uống nước sắc biển súc lúc bụng đang quá đói để tránh kích ứng niêm mạc dạ dày, và tránh uống quá nhiều vào ban đêm để không làm gián đoạn giấc ngủ do phải thức dậy đi tiểu.
Liệu trình sử dụng: Mỗi đợt dùng biển súc chỉ nên kéo dài từ 7 đến 10 ngày, sau đó tạm ngưng vài ngày để cơ thể tự cân bằng trước khi bắt đầu đợt mới. Trong quá trình dùng, cần uống bổ sung nước lọc đều đặn để thận bài tiết tự nhiên.
Biển súc là một vị thuốc nam lành tính nếu được dùng đúng mục đích và chuẩn mực về liều lượng. Tuyệt đối không tự ý dùng biển súc thay thế hoàn toàn các thuốc kê đơn của bác sĩ đối với các bệnh lý tim mạch, nhiễm trùng hay sỏi đường tiết niệu tiến triển. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa hay bài tiết, người dùng cần dừng ngay thảo mộc và đến các cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
