Nhiều người nhận thấy tóc rụng nhiều bất thường chỉ sau vài tuần hoặc vài tháng áp dụng chế độ ăn low-carb. Hiện tượng này khiến không ít người lo lắng liệu việc cắt giảm tinh bột có trực tiếp làm tổn hại nang tóc hay không.

Chưa có bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn low-carb trực tiếp gây rụng tóc [1, 2]. Các nghiên cứu hiện có chỉ ghi nhận việc ăn kiêng giảm cân cấp tốc (crash diet), thiếu hụt đạm hoặc giảm cân quá nhanh kích hoạt tình trạng rụng tóc dạng telogen effluvium [1, 5, 8].

Cơ chế chu kỳ tóc và hiện tượng rụng tóc telogen effluvium

Rụng tóc telogen effluvium là một dạng rụng tóc lan tỏa không để lại sẹo, bắt nguồn từ sự xáo trộn chu kỳ phát triển tự nhiên của sợi tóc [1, 3]. Ở da đầu khỏe mạnh, khoảng 85% nang tóc ở giai đoạn phát triển tích cực (anagen) kéo dài gần 4 năm, trong khi 15% còn lại ở giai đoạn nghỉ (telogen) khoảng 4 tháng [1]. Khi tóc mới mọc lên dưới nang tóc nghỉ, sợi tóc cũ sẽ bị đẩy ra ngoài [1].

Nếu cơ thể chịu căng thẳng chuyển hóa hoặc áp lực sinh lý lớn, khoảng 70% sợi tóc đang phát triển có thể đồng loạt chuyển sang pha nghỉ [1, 7]. Sự dịch chuyển ồ ạt này khiến tóc rụng nhiều rõ rệt, một số báo cáo ghi nhận lượng tóc rụng có thể lên tới 300 sợi mỗi ngày [2]. Hiện tượng này thường xuất hiện khoảng 2 đến 3 tháng sau khi cơ thể tiếp xúc với yếu tố kích hoạt [6, 8].

Các yếu tố kích hoạt rụng tóc khi thay đổi chế độ ăn

Tình trạng ăn kiêng cấp tốc và chế độ dinh dưỡng thiếu hụt đạm là hai tác nhân chuyển hóa đã được xác định gây ra telogen effluvium [1, 2, 5]. Khi cắt giảm đột ngột một nhóm chất dinh dưỡng hoặc sụt cân quá nhanh, cơ thể có thể phản ứng như trước một đợt căng thẳng chuyển hóa nặng nề [1, 8]. Tình trạng kiệt quệ thể chất hoặc sút cân nhanh chóng từng được ghi nhận là yếu tố thúc đẩy rụng tóc kéo dài trong các báo cáo lâm sàng [3].

Bên cạnh yếu tố ăn uống, nhiều nguyên nhân y khoa khác cũng có thể dẫn đến telogen effluvium:

  • Sốt cao, nhiễm trùng nặng, phẫu thuật lớn hoặc chấn thương nặng [1, 2, 6].
  • Thay đổi nội tiết tố sau sinh (đặc biệt là suy giảm estrogen) hoặc ngừng thuốc chứa estrogen [1, 2, 3].
  • Bệnh lý tuyến giáp như suy giáp hoặc cường giáp [1, 6].
  • Thiếu hụt sắt trong huyết thanh hoặc mất cân bằng vi chất [1, 4, 6].
  • Căng thẳng tâm lý hoặc lực kéo căng chân tóc cơ học do kiểu buộc tóc [4].
  • Tác dụng phụ của một số loại thuốc như thuốc chẹn beta, retinoid liều cao, carbamazepine, thuốc chống đông máu hoặc propylthiouracil [1, 5].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về telogen effluvium?

Một nghiên cứu quan sát trên 100 bệnh nhân hồi phục sau nhiễm virus ghi nhận nồng độ ferritin huyết thanh ở nhóm rụng tóc telogen effluvium là 68,52 ± 126 ug/L, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 137 ± 137,597 ug/L ở nhóm chứng [5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra nhóm rụng tóc sử dụng ít vitamin C, vitamin D, lactoferrin và kẽm hơn [5]. Tuy vậy, ferritin vẫn cao hơn ngưỡng chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt không biến chứng, cho thấy ferritin chưa hẳn là chỉ dấu sinh học hoàn hảo cho mọi trường hợp rụng tóc [5].

Một nghiên cứu khác so sánh chỉ số tế bào máu ở bệnh nhân telogen effluvium cho thấy tỷ lệ MCV/RDW ở nhóm bệnh là 6,41, thấp hơn nhóm đối chứng có tỷ lệ 7,41 [6]. Nghiên cứu này không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa tỷ lệ MCV/RDW với ferritin (P > 0,05), cũng như không thấy sự khác biệt về chỉ số máu giữa những người có kết quả nghiệm pháp kéo tóc dương tính và âm tính [6]. Các tác giả nhận định rụng tóc dạng này là dạng rụng lan tỏa phổ biến nhất, thường xuất hiện sau yếu tố kích hoạt khoảng 3 tháng và gặp nhiều ở nữ giới đến khám [6].

Trong một báo cáo lâm sàng năm 2024, một bệnh nhân nam 28 tuổi mắc đái tháo đường khởi phát rụng tóc 2 tháng sau khi điều trị biến chứng chuyển hóa kèm sụt cân nhanh [3]. Tình trạng rụng tóc kéo dài trong 3 tháng rồi cải thiện dần [3]. Báo cáo ghi nhận khoảng 33% trường hợp telogen effluvium không rõ nguyên nhân kích hoạt, và tóc thường tự phục hồi sau 3 đến 6 tháng kể từ khi loại bỏ nguyên nhân [3].

Điều chưa biết

Các trích đoạn y văn hiện có chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp về tỷ lệ rụng tóc riêng trên những người ăn low-carb đúng chuẩn. Mức độ giới hạn carb bao nhiêu hoặc tốc độ cắt giảm ra sao để không kích hoạt phản ứng telogen effluvium vẫn chưa được xác định. Ngoài ra, vai trò bổ sung vi chất để ngăn chặn rụng tóc do ăn kiêng hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để khẳng định chắc chắn.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn và rụng tóc

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn low-carb là nang tóc bị tổn thương vĩnh viễn và không thể mọc lại. Thực tế, telogen effluvium là dạng rụng tóc không để lại sẹo, nghĩa là nang tóc không bị phá hủy [1, 3, 5]. Tóc thường có khả năng mọc lại khi cơ thể thích nghi hoặc khi các thiếu hụt dinh dưỡng được giải quyết [1, 8].

Một hiểu lầm khác là quy kết mọi trường hợp rụng tóc khi ăn kiêng cho việc thiếu tinh bột. Dữ liệu y khoa cho thấy lượng đạm nạp vào quá thấp hoặc thiếu sắt cũng là những nguyên nhân trực tiếp làm dịch chuyển chu kỳ tóc [1, 5, 6].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Những người có tiền sử bệnh lý chuyển hóa, người thiếu máu hoặc người đang hồi phục sau phẫu thuật cần đặc biệt chú ý trước khi áp dụng các chế độ ăn cắt giảm nghiêm ngặt [1, 5, 8]. Phụ nữ sau sinh hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị như thuốc tim mạch, chống co giật nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi dinh dưỡng [1, 5].

Dấu hiệu rụng tóc lan tỏa sau khi sụt cân nhanh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám để làm xét nghiệm loại trừ các bệnh lý nội tiết và tự miễn [6, 8].