Nhiều sinh viên lựa chọn chế độ ăn low-carb để giảm cân bằng cách gọi thức ăn quán nhưng chủ động bỏ cơm, bún, miến hoặc phở. Thói quen này tiềm ẩn nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng nghiêm trọng khi khẩu phần ăn ngoài vốn không được thiết kế cho nhu cầu ăn kiêng chuyên biệt.
Các nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá tình trạng dinh dưỡng của sinh viên và chế độ low-carb nói chung, chưa có nghiên cứu riêng trên nhóm sinh viên chỉ ăn quán bỏ cơm tinh bột. Tuy nhiên, việc tránh hoàn toàn nhóm chất bột đường dễ gây thiếu hụt các vi chất thiết yếu do mất đi nguồn cung cấp tự nhiên từ ngũ cốc, rau củ và các món ăn phối hợp [1].
Low-carb khi ăn ngoài tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng
Chế độ ăn kiêng carbohydrate nghiêm ngặt như Atkins giới hạn năng lượng từ tinh bột ở mức 5-10% (khoảng 20 g mỗi ngày) [1]. Việc loại bỏ hoàn toàn một nhóm đa lượng làm gia tăng rủi ro thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể [1]. Khi ăn cơm quán, thức ăn chế biến sẵn thường dùng nhiều dầu mỡ và gia vị để tăng khẩu vị, nhưng thiếu hụt sự đa dạng của thực phẩm tươi [1]. Việc bổ sung vi chất đơn lẻ cũng không thể thay thế tác động hiệp đồng tự nhiên từ thực phẩm nguyên bản và các chất chống oxy hóa [1].
5 vi chất sinh viên dễ bị thiếu hụt khi cắt giảm tinh bột sai cách
Nghiên cứu trên nhóm sinh viên và thanh thiếu niên ghi nhận nhiều khoáng chất và vitamin thường xuyên không đạt mức khuyến nghị hàng ngày [5, 7, 8]. Khi bỏ hoàn toàn tinh bột tại quán xá mà không bổ sung đúng cách, cơ thể dễ đối mặt với 5 rủi ro thiếu chất sau:
- Canxi: Một nghiên cứu trên 307 thanh thiếu niên ghi nhận khẩu phần ăn thiếu hụt canxi có ý nghĩa thống kê (p = 0.002) [2]. Nghiên cứu tại khoa giáo dục thể chất cho thấy việc cắt giảm 23,5% carbohydrate ở nam sinh đi kèm thiếu hụt 15,5% canxi khẩu phần [3]. Ở nữ sinh, mức giảm tiêu thụ carbohydrate 36,0% đi kèm thiếu hụt canxi lên tới 36,4% [3]. Khảo sát trên 654 sinh viên đại học từ 18 đến 24 tuổi cũng cho thấy canxi nằm trong nhóm chất có mức tiêu thụ trung bình thấp hơn khuyến cáo [4].
- Chất xơ: Chất xơ chủ yếu đến từ rau củ, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt [3]. Việc thiếu hụt carbohydrate trung bình cùng với thiếu rau quả làm gia tăng tình trạng thiếu chất xơ có tính chất prebiotic hỗ trợ đường ruột [3]. Chương trình can thiệp giáo dục dinh dưỡng và kỹ năng nấu nướng CBC trên 86 sinh viên cho thấy lượng chất xơ nạp vào tăng lên rõ rệt (p < 0.01) khi sinh viên được học cách lựa chọn thực phẩm lành mạnh [5].
- Magie: Lượng magie khẩu phần của sinh viên thường không đáp ứng đủ nhu cầu sinh lý [7, 8]. Cụ thể, khi nữ sinh viên giảm 36,0% carbohydrate trong khẩu phần, lượng magie hấp thu giảm 7,5% so với mức khuyến nghị [3]. Can thiệp giáo dục dinh dưỡng giúp cải thiện đáng kể mức hấp thu magie (p < 0.01) thông qua việc tái cân bằng thực đơn [5].
- Kali: Kali là khoáng chất quan trọng thường dồi dào trong các loại củ quả và rau xanh [5]. Khi chỉ ăn thịt nướng, chiên xào tại quán mà bỏ qua tinh bột lành mạnh và rau củ, sinh viên rất dễ thiếu kali [5]. Kết quả khảo sát cho thấy lượng kali nạp vào tăng có ý nghĩa thống kê (p < 0.01) chỉ khi sinh viên chủ động bổ sung thực phẩm giàu vi chất [5].
- Sắt và các vitamin nhóm B: Nghiên cứu trên 654 sinh viên chỉ ra bánh mì là nguồn cung cấp chủ yếu vitamin nhóm B, sắt, đồng và selen [4]. Khi loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm từ bột ngũ cốc mà không bù đắp bằng thịt nạc hay đậu hạt, sinh viên có nguy cơ thiếu sắt rõ rệt [5, 7, 8]. Ở nữ sinh, khẩu phần ăn thiếu sắt ghi nhận giảm 1,5% khi cắt bớt lượng bột đường [3].
Thói quen bỏ bữa và dinh dưỡng kém ở sinh viên
Chất lượng bữa ăn của sinh viên thường bị ảnh hưởng lớn bởi lối sống thất thường [6, 8]. Một khảo sát trên 450 sinh viên cho thấy bỏ bữa sáng làm tăng nguy cơ chất lượng vi chất thấp lên gấp 3,7 lần (OR: 3,7; 95% CI: 1,4 - 10,3) và tăng nguy cơ chất lượng đa lượng kém lên gấp 5,3 lần (OR: 5,3; 95% CI: 1,2 - 22,7) [6]. Tiêu thụ nước ngọt trên 250 mL/ngày và tổng năng lượng dưới 1.800 kcal cũng làm gia tăng tỷ lệ kém chất lượng vi chất [6].
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt vitamin D xuất hiện ở 95% mẫu nghiên cứu sinh viên và trẻ em, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình tổng hợp serotonin [7].
Ai nên thận trọng với chế độ low-carb tự phát?
Sinh viên không nên tự ý áp dụng chế độ cắt giảm tinh bột cực đoan nếu thuộc các trường hợp sau:
- Người có tiền sử rối loạn ăn uống, thường xuyên lo âu hoặc áp lực thi cử [6].
- Người tập luyện thể thao cường độ cao nhưng không tính toán đủ năng lượng bù đắp [3].
- Nữ sinh viên, nhóm đối tượng được ghi nhận có nguy cơ thiếu hụt vi chất cao hơn nam giới trong nhiều khảo sát khẩu phần [5, 7, 8].
- Người mắc các bệnh lý chuyển hóa cần có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [1].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá chi tiết hàm lượng vi chất trong các suất cơm bình dân hoặc thức ăn quán phục vụ riêng cho người low-carb. Hiệu quả và mức độ an toàn lâu dài của chế độ low-carb so với các chế độ ăn khác vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ để đưa ra kết luận chính xác [1]. Mức độ thiếu hụt cụ thể của sinh viên khi chỉ kiêng cơm phở mà vẫn uống nước ngọt hay ăn đồ ăn vặt cũng chưa được ghi nhận đầy đủ [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Sinh viên muốn kiểm soát cân nặng không nên cắt bỏ đột ngột toàn bộ nhóm tinh bột khi phụ thuộc vào đồ ăn quán. Thay vì nhịn tinh bột, nên ưu tiên bổ sung rau xanh và trái cây để lấy chất xơ, kali và magie [1, 7]. Để đảm bảo canxi, việc dùng thêm sữa hoặc các sản phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai là giải pháp thuận tiện; ví dụ uống 0,5 lít sữa cung cấp khoảng 600 mg canxi dễ hấp thu [3]. Bữa ăn cần duy trì đều đặn, hạn chế bỏ bữa sáng và tránh xa các loại đồ uống có đường trên 250 mL mỗi ngày [6].
Duy trì một chế độ ăn cân bằng các nhóm chất vẫn là nền tảng an toàn nhất cho sức khỏe thể chất và khả năng học tập của sinh viên. Mọi can thiệp giảm cân khắt khe cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để tránh hệ lụy thiếu chất lâu dài.






