Nhiều người bắt đầu ăn kiêng keto gặp phải cảm giác uể oải, mệt mỏi và đau đầu thường được gọi là "cúm keto". Đối với những người làm việc nặng nhọc hoặc vận động thể chất liên tục, sự sụt giảm sức lực này gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động.

Các thử nghiệm can thiệp và khảo sát lâm sàng cho thấy giai đoạn suy giảm hiệu suất thường kéo dài từ 1 đến 2 tuần đầu khi cơ thể chuyển dịch từ dùng glucose sang đốt chất béo [1] [2]. Để duy trì khả năng làm việc, người lao động cần chủ động bổ sung nước, khoáng chất điện giải, cung cấp đủ chất đạm và điều chỉnh cường độ gắng sức tức thì [1] [2] [3].

Cúm keto xuất hiện do thiếu hụt năng lượng dự trữ và mất cân bằng dịch

Hiện tượng cúm keto bắt nguồn từ việc cạn kiệt nguồn dự trữ glycogen và biến động điện giải trong những ngày đầu cắt giảm tinh bột. Nguồn dự trữ glycogen trong cơ thể chỉ cung cấp năng lượng trong khoảng 12 đến 14 giờ [4]. Khi nguồn cung carbohydrate cạn kiệt, gan phải tăng cường tân tạo glucose và sau đó chuyển đổi chất béo thành các thể ceton để cung cấp cho não và cơ bắp [4].

Quá trình chuyển đổi trao đổi chất này không diễn ra ngay lập tức mà cần từ 7 đến 14 ngày để tế bào thích nghi [1] [2]. Trong 2 tuần đầu, cơ thể cũng ghi nhận sự sụt giảm khoảng 2% tổng lượng kali do suy giảm glycogen cơ bắp [2]. Khảo sát trên 43 diễn đàn trực tuyến với 300 người dùng cho thấy triệu chứng cúm keto thường đạt đỉnh trong tuần đầu tiên và giảm dần sau 4 tuần [5]. Trong đó, 54 triệu chứng riêng biệt được mô tả, phổ biến nhất là đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, chóng mặt, sương mù não và giảm năng lượng [5].

Nghiên cứu chỉ ra biến động sức mạnh và độ bền trong 1-2 tuần đầu

Hiệu suất thể chất chịu tác động rõ rệt trong giai đoạn đầu thích nghi ceton tùy thuộc vào loại hình vận động. Các nghiên cứu trên người ghi nhận những biến đổi cụ thể sau:

  • Sức bộc phát và tốc độ ngắn hạn suy giảm: Nghiên cứu trên vận động viên đạp xe ghi nhận mức năng lượng suy giảm trong tuần đầu, khả năng chạy nước rút tiếp tục bị hạn chế dù sức bền hiếu khí ở mức 65% VO2max dần hồi phục sau 4 tuần [2]. Nghiên cứu trên vận động viên đi bộ thể thao cũng chỉ ra 5-6 ngày thích nghi làm tăng lượng oxy tiêu thụ thêm 5-8% ở tốc độ thi đấu, làm giảm tính kinh tế của vận động cường độ cao [6].
  • Sức mạnh cơ bắp được bảo tồn nếu đủ đạm: Thử nghiệm trên các vận động viên thể dục dụng cụ áp dụng chế độ ăn rất ít carbohydrate trong 30 ngày cho thấy nếu nạp đủ protein, cơ thể giảm cân mà không bị suy giảm sức mạnh hay công suất phát lực [1].
  • Tâm trạng và khả năng xử lý nhận thức bị dao động: Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 6 tuần ở người trưởng thành thừa cân cho thấy nhóm ăn keto thiếu khoáng chất có điểm số trầm cảm cao hơn và hiệu suất giải toán thấp hơn ở tuần thứ 2 so với nhóm được bổ sung muối ceton chứa khoáng chất [3].

Người làm việc nặng cần chuẩn bị gì trong giai đoạn chuyển tiếp?

Người làm việc thể lực nặng cần chuẩn bị kế hoạch dinh dưỡng chặt chẽ để vượt qua 1-2 tuần đầu thích nghi ceton:

  • Bổ sung đủ chất điện giải và nước: Nghiên cứu nhấn mạnh việc sử dụng chất bổ sung điện giải là một trong ba yếu tố quyết định sự thích nghi thành công [1]. Nạp khoáng chất giúp hạn chế sự sụt giảm kali mô bào và giảm nhẹ các triệu chứng mệt mỏi, suy giảm nhận thức trong tuần thứ 2 [2] [3].
  • Đảm bảo lượng protein phù hợp: Cung cấp đủ protein bảo vệ khối lượng cơ nạc và duy trì sức mạnh thể chất trong suốt quá trình hạn chế carbohydrate [1] [2].
  • Không ăn tinh bột ngắt quãng: Việc thỉnh thoảng ăn lại carbohydrate ngắt quãng trong quá trình keto làm giảm khả năng dung nạp vận động và kéo dài thời gian thích nghi [1].
  • Tạm thời tránh làm việc quá sức ở cường độ cực đại: Do cơ thể cần tăng 5-8% chi phí oxy cho cùng một mức vận động và suy giảm oxy hóa carbohydrate, người lao động nên phân bổ sức đều đặn, tránh các đợt nâng vác quá tải bộc phát trong 7-14 ngày đầu [2] [6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Chế độ ăn rất ít carbohydrate tạo ra gánh nặng chuyển hóa tương tự như trạng thái đói, đòi hỏi sự cẩn trọng ở một số đối tượng:

  • Người có bệnh lý tim mạch hoặc nguy cơ tim mạch cao: Chế độ ăn ít carbohydrate có thể gây ảnh hưởng bất lợi đến chức năng tim mạch và nội mô mạch máu [4]. Nhóm này cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng trước khi thay đổi khẩu phần [4].
  • Người lao động đòi hỏi sự tỉnh táo cao độ: Tuần thứ 2 của chế độ keto có thể đi kèm triệu chứng đau đầu, chóng mặt hoặc suy giảm khả năng kiểm soát ức chế tạm thời [3] [5]. Điều này có thể làm tăng nguy cơ tai nạn lao động khi vận hành máy móc phức tạp.

Điều các nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các dữ liệu thực nghiệm về thích nghi ceton hiện chỉ tập trung chủ yếu vào vận động viên sức bền hoặc người thừa cân, béo phì [1] [2] [3] [6]. Chưa có thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên các đối tượng công nhân xây dựng, thợ khuân vác hay người lao động chân tay ngoài thực địa. Liều lượng điện giải chính xác tối ưu cho từng mức độ đổ mồ hôi khi làm việc nặng cũng chưa được các tài liệu cung cấp định lượng cụ thể.

Giai đoạn cúm keto gây sụt giảm thể lực tạm thời trong 1-2 tuần đầu do cơ thể cạn glycogen và mất điện giải. Người làm việc nặng cần chuẩn bị đủ khoáng chất, đạm và tránh làm việc gắng sức cực hạn trong thời gian chuyển tiếp. Trước khi bắt đầu chế độ này, người có vấn đề tim mạch hoặc bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.