Nhiều học sinh, sinh viên tìm đến chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) với mong muốn giảm cân nhanh chóng để cải thiện vóc dáng. Thói quen cắt giảm tối đa cơm, bánh mì và các loại ngũ cốc trong bữa ăn hàng ngày đang dần trở nên phổ biến ở lứa tuổi này. Liệu việc hạn chế tinh bột có thực sự an toàn cho cơ thể đang trong giai đoạn trưởng thành hay không?

Các nghiên cứu hiện tại cho thấy thanh thiếu niên đang trong độ tuổi dậy thì, người có bệnh đái tháo đường type 1 hoặc nguy cơ thiếu vi chất không nên tự ý áp dụng low-carb. Việc can thiệp hạn chế carbohydrate ở lứa tuổi này chưa có hướng dẫn y tế chính thức và tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sự phát triển thể chất [1].

Low-carb tác động thế nào đến cơ thể tuổi dậy thì?

Carbohydrate kích thích trực tiếp phản ứng tiết insulin của cơ thể nhằm duy trì hoạt động chuyển hóa bình thường [2]. Insulin và các thụ thể tiếp nhận của nó đóng vai trò cốt lõi trong sự phát triển của nơ-ron Kisspeptin (Kiss1) tại não bộ [2]. Các nơ-ron này chịu trách nhiệm kích thích hormone giải phóng gonadotropin, kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục trong giai đoạn dậy thì [2].

Khi cơ thể thiếu hụt carbohydrate, sự sụt giảm kích thích insulin có thể làm gián đoạn quá trình phiên mã Kiss1 [2]. Nghiên cứu trên động vật đã ghi nhận chuột cái bị khiếm khuyết thụ thể insulin trên nơ-ron Kiss1 xuất hiện tình trạng chậm dậy thì và rối loạn chu kỳ sinh sản [2]. Dù vậy, các nhà khoa học vẫn cần thêm thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định cụ thể mức độ ảnh hưởng của chế độ ăn này [2].

Những nhóm học sinh, sinh viên nên thận trọng với low-carb

Thanh thiếu niên không nên tự ý thực hiện các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo nếu không có sự theo dõi từ nhân viên y tế [3]. Việc áp dụng thiếu kiểm soát dễ dẫn đến các rủi ro sức khỏe dài hạn.

  • Học sinh, sinh viên đang trong độ tuổi dậy thì: Nguy cơ bị chậm phát triển các đặc tính sinh dục do thiếu hụt kích thích chuyển hóa [2].
  • Trẻ em và thiếu niên mắc đái tháo đường type 1: Chế độ ăn ít carbohydrate làm tăng rủi ro chậm phát triển chiều cao và suy giảm khoáng hóa xương [4].
  • Người có nguy cơ thiếu máu hoặc thiếu hụt dưỡng chất: Khẩu phần hạn chế carbohydrate thường khó đáp ứng đủ lượng sắt và canxi cần thiết [3].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả và an toàn của low-carb?

Bằng chứng khoa học về lợi ích vượt trội của low-carb ở lứa tuổi thanh thiếu niên vẫn còn nhiều mâu thuẫn. Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 55 thanh thiếu niên béo phì từ 12-18 tuổi áp dụng 3 chế độ ăn có cùng mức năng lượng trong 12 tuần và theo dõi tiếp 9 tháng [5]. Kết quả cho thấy chỉ số khối cơ thể (BMI), tỷ lệ mỡ và các chỉ số chuyển hóa giảm tương đương giữa nhóm low-carb và nhóm ăn nhiều carb ít béo [5]. Điểm khác biệt duy nhất là nồng độ insulin và chỉ số kháng insulin (HOMA) giảm rõ rệt hơn ở nhóm ăn ít carb [5].

Về mặt cân đối dinh dưỡng, một nghiên cứu thiết kế thực đơn lý thuyết cho thanh thiếu niên 14-18 tuổi bị béo phì với ba mức carb: dưới 30 g, dưới 50 g và dưới 120 g mỗi ngày ở mức năng lượng 1510-1730 kcal/ngày [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ năng lượng từ chất béo bão hòa ở tất cả các thực đơn đều vượt mức khuyến nghị, dao động từ 11,3% đến 17,1% [3]. Chế độ ăn này đòi hỏi sự can thiệp dinh dưỡng rất phức tạp mới có thể đáp ứng đủ canxi cho cả hai giới và đủ sắt cho nữ giới [3].

Một nghiên cứu dịch tễ học tại Bologna trên 598 học sinh từ 11-14 tuổi cũng chỉ ra rằng nhóm thừa cân, béo phì thực tế tiêu thụ ít carbohydrate và chất xơ hơn so với nhóm có cân nặng bình thường hoặc thiếu cân [6]. Điều này cho thấy việc cắt giảm tinh bột đơn thuần không phải là giải pháp duy nhất quyết định thể trạng.

Hiểu lầm thường gặp về việc cắt giảm carbohydrate

Nhiều bạn trẻ tin rằng cắt bỏ hoàn toàn tinh bột là con đường duy nhất để giảm cân và duy trì vóc dáng thon gọn. Dữ liệu từ các nghiên cứu so sánh cho thấy các chế độ ăn khác nhau khi kiểm soát cùng mức năng lượng đều đem lại hiệu quả giảm chỉ số BMI tương đương nhau [5], [7].

Một hiểu lầm khác là low-carb luôn an toàn và phù hợp cho mọi lứa tuổi tương tự như người trưởng thành. Báo cáo lâm sàng năm 2023 nhấn mạnh hiện chưa có bất kỳ hướng dẫn chính thức nào khuyến nghị việc hạn chế carbohydrate để giảm cân hay ngăn ngừa đái tháo đường ở trẻ em và thanh thiếu niên [1]. Chế độ ăn cân bằng cung cấp năng lượng từ cả ba nhóm chất protein, chất béo và carbohydrate vẫn là khuyến nghị chuẩn mực [4].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra kết luận về tác động của chế độ ăn low-carb đối với học sinh, sinh viên trong giai đoạn thi cử căng thẳng. Trích đoạn nghiên cứu cũng chưa cung cấp dữ liệu cụ thể về nguy cơ của chế độ ăn này trên các đối tượng có tiền sử bệnh lý gan thận bẩm sinh. Mức độ an toàn tuyệt đối và ảnh hưởng dài hạn của việc hạn chế carb lên hệ thần kinh của thanh thiếu niên vẫn là khoảng trống cần được làm rõ thêm.

Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng thực tế

Học sinh và sinh viên cần ưu tiên chế độ dinh dưỡng đa dạng, đầy đủ các nhóm chất thay vì loại bỏ tinh bột đột ngột. Nếu cần quản lý cân nặng hoặc cải thiện độ nhạy insulin, việc lựa chọn carbohydrate có chỉ số đường huyết phù hợp là hướng tiếp cận an toàn hơn [8].

Trường hợp thanh thiếu niên có bệnh lý nền như đái tháo đường hoặc béo phì cần có chỉ định và sự giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng [3], [4]. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các thực đơn cắt giảm tinh bột cực đoan khi cơ thể vẫn đang trong giai đoạn phát triển thể chất.

Cơ thể ở lứa tuổi học sinh, sinh viên đòi hỏi nguồn năng lượng và vi chất dồi dào để hoàn thiện hệ xương, chiều cao và cơ quan sinh sản. Thay vì chạy theo các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn đủ chất và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế luôn là lựa chọn thông minh nhất.