Nhiều người mắc bệnh ung thư tìm đến các chế độ ăn thực dưỡng với hy vọng thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe. Trong thực đơn này, rong biển thường được xem là nhóm thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ đào thải độc tố và tăng cường đề kháng. Thói quen sử dụng rong biển liên tục trong các bữa ăn hằng ngày, từ nấu canh, trộn gỏi đến pha trà uống, đang trở nên rất phổ biến ở người bệnh.
Tuy nhiên, việc bổ sung rong biển thiếu kiểm soát trong chế độ thực dưỡng tiềm ẩn nhiều rủi ro lớn đối với chức năng tuyến giáp và sức khỏe tổng thể. Hàm lượng iod quá cao cùng nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ môi trường biển có thể gây ra những rối loạn chuyển hóa nguy hiểm, đặc biệt trên nền tảng thể trạng vốn đã suy nhược của bệnh nhân ung thư.
Vai trò của iod và cơ chế tác động lên tuyến giáp
Iod là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu mà cơ thể người không thể tự tổng hợp, bắt buộc phải dung nạp từ thực phẩm [1]. Khi vào cơ thể, iod đóng vai trò là nguyên liệu chính tham gia tổng hợp hormone tuyến giáp triiodothyronine (T3) và thyroxine (T4) [1], [2]. Các hormone này chịu trách nhiệm điều hòa quá trình trao đổi chất cơ bản của tế bào, đồng thời tham gia dẫn truyền thần kinh và duy trì hoạt động ổn định của các cơ quan [1], [2].
Khi lượng iod đưa vào cơ thể vượt xa nhu cầu sinh lý thông thường, cơ chế tự điều hòa của tuyến giáp có thể bị quá tải [3]. Tình trạng dư thừa iod đột ngột dẫn đến ức chế tạm thời sự giải phóng hormone hoặc kích thích tuyến giáp hoạt động mất kiểm soát [3], [1]. Tùy cơ địa và tình trạng bệnh nền, điều này có thể dẫn đến suy giáp, cường giáp, bướu cổ hoặc khởi phát các phản ứng tự miễn dịch của tuyến giáp [3].
Mặc dù phần lớn người khỏe mạnh có khả năng dung nạp lượng iod cao mà không gặp vấn đề nghiêm trọng, sự rối loạn chức năng này thường nhẹ và thoáng qua [3]. Dù vậy, hiện tượng cường giáp do thừa iod vẫn có thể tiến triển thành tình trạng nhiễm độc giáp hoặc cơn bão giáp đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh [3], [4].
Bằng chứng khoa học về việc thừa iod do rong biển
Các kết quả phân tích dinh dưỡng cho thấy rong biển là nguồn thực phẩm chứa nồng độ iod tự nhiên cao nhất [1]. Một cuộc khảo sát trên 12 loài rong biển thu hoạch từ Mỹ, Canada, Tasmania và Namibia ghi nhận hàm lượng iod biến thiên cực kỳ lớn, dao động từ 16 đến 8.165 microgam/gam [4]. Sự chênh lệch khổng lồ này khiến việc kiểm soát chính xác liều lượng nạp vào qua đường ăn uống trở nên rất khó khăn.
Nghiên cứu lâm sàng tại Mỹ trên 36 người có chức năng tuyến giáp bình thường dùng viên nang tảo bẹ liều thấp và liều cao mỗi ngày trong 4 tuần cho thấy nồng độ TSH huyết thanh tăng đáng kể so với mức ban đầu [4]. Nhóm dùng liều thấp tăng từ 1,5 lên 2,1 mIU/L, trong khi nhóm liều cao tăng từ 1,8 lên 2,5 mIU/L, mặc dù mức T4 tự do và tỷ lệ trao đổi chất cơ bản chưa ghi nhận thay đổi [4].
Tại Nhật Bản, một nghiên cứu trên người trưởng thành khỏe mạnh tiêu thụ 15 hoặc 30 gam rong biển Kombu mỗi ngày trong 7 đến 10 ngày ghi nhận chỉ số TSH tăng từ 1,54 và 2,15 mIU/L lên tương ứng 4,31 và 3,09 mIU/L [4]. Tương tự, nghiên cứu của tác giả Key tại Anh chỉ ra rằng nồng độ TSH trung bình hình học ở 48 người nam ăn thuần chay có dùng tảo bẹ cao hơn 47% so với 53 người ăn tạp không dùng tảo bẹ [4].
Tại Na Uy, một khảo sát năm 2020 trên nhóm người tiêu thụ rong biển cho thấy nồng độ iod niệu trung vị ở 19 người cung cấp mẫu máu là 390 microgam/L, thấp hơn đáng kể so với mức 1.800 microgam/L ở 25 người còn lại [5]. Nghiên cứu tổng hợp cũng chỉ ra rằng ba thử nghiệm trên người có chức năng giáp bình thường khi bổ sung rong biển đều ghi nhận nồng độ iod niệu và TSH tăng cao, nhưng các chỉ số đã trở lại bình thường sau khi ngừng sử dụng [5].
Tại Hàn Quốc, một khảo sát quy mô quốc gia năm 2021 trên 1.054 phụ nữ sau sinh tiêu thụ món canh rong biển truyền thống (miyeokguk) ghi nhận lượng iod khẩu phần trung bình lên tới 2.945,6 microgam/ngày [2]. Lượng iod nạp vào qua ăn uống có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ bài tiết iod qua nước tiểu 24 giờ và mẫu nước tiểu ngẫu nhiên [2]. Ngoài ra, một phân tích dữ liệu khảo sát dinh dưỡng tại nước này năm 2017 cũng đi đến kết luận rằng việc nạp thừa iod làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh suy giáp [1].
Các ca lâm sàng cũng ghi nhận nhiều biến cố cấp tính. Một phụ nữ Đức 39 tuổi có tiền sử bướu giáp đã rơi vào cơn bão giáp nguy kịch sau 4 tuần uống trà chứa thành phần tảo bẹ [4]. Tại Australia, 8 trường hợp người trưởng thành bị nhiễm độc giáp đã được báo cáo sau khi tiêu thụ sữa đậu nành có chứa thành phần rong biển Kombu [4].
Nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ rong biển
Bên cạnh gánh nặng iod, rong biển hấp thu trực tiếp các khoáng chất và hóa chất từ môi trường biển. Điều này dẫn đến nguy cơ tích lũy các chất độc hại sinh học như kim loại nặng nếu rong biển được khai thác tại các vùng nước ô nhiễm.
Để kiểm soát mức độ rủi ro, Hàn Quốc đã thiết lập quy chuẩn hàm lượng cadmium tối đa là 0,3 mg/kg đối với rong biển laver (rong biển cuộn cơm), trong khi Liên minh Châu Âu (EU) và Trung Quốc đã áp dụng quy chuẩn mở rộng cho nhiều chủng loại rong biển khác [6]. Cadmium là một kim loại nặng nguy hại có thể gây độc cho thận, hệ xương và làm suy giảm chức năng nhiều cơ quan nếu tích lũy lâu dài trong cơ thể.
Đối với người bệnh ung thư, hệ thống đào thải và chức năng gan thận thường đã chịu áp lực lớn từ phác đồ hóa trị, xạ trị hoặc dùng thuốc điều trị trúng đích. Việc tiêu thụ thường xuyên các sản phẩm rong biển chưa được kiểm định chất lượng có thể dẫn đến hiện tượng tích tụ cadmium âm thầm, cản trở trực tiếp quá trình hồi phục thể chất.
Lợi ích dinh dưỡng và giới hạn của bằng chứng hiện có
Rong biển là nguồn cung cấp iod thiết yếu, giúp phòng ngừa tình trạng thiếu hụt vi chất dẫn đến suy giáp hay bướu cổ lưu hành [1], [2]. Ở những vùng người dân thiếu iod hoặc nhóm người ăn chay trường, việc bổ sung lượng nhỏ rong biển có thể hỗ trợ phòng tránh tình trạng thiểu năng trí tuệ và rối loạn chuyển hóa [1], [7].
Tại Hàn Quốc, lượng iod ăn vào trung bình đạt 400-500 microgam/ngày, trong đó rong biển đóng góp tới 77% [6]. Cụ thể, rong sea mustard chiếm 44%, sea tangle chiếm 20,4% và rong laver chiếm 13,1% [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ lớn trên 190.524 người Hàn Quốc của tác giả Park và cộng sự ghi nhận lượng iod nạp vào quá mức không liên quan đáng kể đến nguy cơ rối loạn chức năng giáp [6].
Tuy nhiên, kết quả này được lý giải bởi thói quen ăn uống truyền thống lâu đời và cơ chế chuyển hóa iod thích nghi riêng biệt của quần thể dân cư Đông Á [6]. Ngược lại, tại châu Âu và Mỹ, nguồn iod chính đến từ các sản phẩm sữa và phô mai thay vì thực vật biển [6]. Do đó, người bệnh ở các quần thể không quen dung nạp lượng lớn rong biển có thể dễ bị tổn thương hơn nhiều khi đột ngột áp dụng chế độ thực dưỡng chứa rong biển mỗi ngày.
Ngoài ra, hầu hết các nghiên cứu can thiệp thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ theo dõi trong thời gian ngắn từ vài tuần, cho thấy chỉ số TSH phục hồi sau khi ngưng dùng [5]. Bằng chứng về tác động dài hạn của việc tiêu thụ rong biển liên tục trong nhiều năm đối với chức năng tuyến giáp vẫn còn hạn chế và đòi hỏi thêm nhiều khảo sát quy mô sâu hơn [5].
Những hiểu lầm thường gặp trong chế độ thực dưỡng
Nhiều người tin rằng rong biển là thực phẩm "tự nhiên tuyệt đối", dùng càng nhiều thì cơ thể giải độc và ức chế khối u càng mạnh. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến khi áp dụng chế độ thực dưỡng nghiêm ngặt. Tiêu chuẩn quốc tế ghi nhận người trưởng thành chỉ cần tối thiểu 70 microgam iod mỗi ngày và lượng khuyến nghị hàng ngày là 150 microgam [1].
Mức giới hạn tiêu thụ tối đa có thể dung nạp (UL) được Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đặt ra là 600 microgam/ngày [1], [5]. Khảo sát tại Anh phát hiện việc chỉ tiêu thụ 6 sản phẩm từ rong biển đã có thể khiến lượng iod vượt quá giới hạn an toàn 600 microgam này [1].
Một hiểu lầm khác là rong biển có thể hỗ trợ ngăn ngừa mọi loại ung thư. Trong một nghiên cứu so sánh năm 2000 tại một nhóm bệnh nhân, mức nạp iod trung bình ở người mắc bệnh tuyến giáp là 673,8 microgam/ngày, cao hơn người bình thường (468,9 microgam/ngày) [8]. Đáng chú ý, nhóm bệnh nhân ung thư tuyến giáp có mức nạp iod trung bình lên tới 1.460,6 microgam/ngày và bài tiết qua nước tiểu đạt 4,33 mg/L, vượt trội đáng kể so với người bình thường do thói quen sử dụng rong biển hoặc thực phẩm bổ sung chứa rong biển [8]. Các tác giả đã kết luận rằng thói quen dùng thực phẩm bổ sung từ rong biển kết hợp với khẩu phần thông thường có thể gây tác động bất lợi [8]. Phân tích dữ liệu dinh dưỡng tại Hàn Quốc cũng cảnh báo người nạp lượng iod quá mức có thể đối mặt với nguy cơ gia tăng ung thư tuyến giáp [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bệnh ung thư đang trong giai đoạn điều trị hóa trị, xạ trị hoặc suy kiệt không nên tự ý bổ sung lượng lớn rong biển vào khẩu phần hằng ngày. Sự thay đổi đột ngột chức năng tuyến giáp có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn chuyển hóa năng lượng, gây mệt mỏi, sụt cân hoặc nhịp tim không ổn định.
Những người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp, bướu nhân tuyến giáp hoặc người từng sống trong vùng thiếu iod cần đặc biệt cẩn trọng [3], [4]. Lượng iod tăng đột ngột, dù chỉ hơi vượt ngưỡng nhu cầu sinh lý, cũng có thể kích hoạt các đợt cường giáp cấp hoặc bão giáp nghiêm trọng ở nhóm đối tượng này [3], [4].
Người đang sử dụng các chế phẩm bổ sung đa vi chất chứa sẵn thành phần iod cũng cần tránh dùng đồng thời rong biển để tránh nguy cơ ngộ độc tích lũy [3], [8]. Nhóm phụ nữ sau sinh và trẻ nhỏ cũng là đối tượng nhạy cảm cao với tình trạng suy giáp cận lâm sàng nếu người mẹ tiêu thụ quá nhiều canh rong biển [5].
Hướng dẫn sử dụng rong biển an toàn và hợp lý
Nếu người bệnh có thói quen ăn rong biển và muốn duy trì trong bữa cơm gia đình, cần tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát khẩu phần nghiêm ngặt. Không nên dùng rong biển như một bữa ăn chính đơn điệu hay dùng thay thế hoàn toàn các nhóm thực phẩm dinh dưỡng khác.
Về liều lượng, chỉ nên sử dụng rong biển ở mức độ gia vị hoặc bổ sung thỉnh thoảng, tránh vượt qua mức khuyến nghị 150 microgam iod mỗi ngày [1]. Cần cảnh giác cao với các loại rong biển nâu hay tảo bẹ (kelp, kombu), bởi ngay cả một lượng nhỏ nhóm tảo này cũng có thể chứa hàm lượng iod cực cao gây tác động kháng giáp [7].
Về phương pháp chế biến, việc đun sôi hoặc chần qua nước nóng có thể làm thay đổi khả năng hấp thu sinh học và giảm lượng iod lưu giữ trong thực phẩm so với việc ăn trực tiếp [6]. Nên rửa sạch, ngâm kỹ và nấu chín rong biển trong nước rồi gạn bỏ bớt phần nước ngâm ban đầu.
Ưu tiên lựa chọn các sản phẩm rong biển có bao bì ghi rõ nguồn gốc xuất xứ, có chứng nhận kiểm nghiệm hàm lượng kim loại nặng cadmium đạt chuẩn an toàn thực phẩm dưới 0,3 mg/kg [6]. Đồng thời, luôn kiểm tra nhãn mác để nắm rõ chỉ số iod của sản phẩm trước khi chế biến [7].
Rong biển là một loại thực phẩm giàu khoáng chất nhưng việc lạm dụng quá mức trong chế độ thực dưỡng ung thư mang lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Sự cân bằng và đa dạng hóa nguồn dinh dưỡng tự nhiên từ rau củ, đạm sạch và tinh bột lành mạnh luôn là nền tảng vững chắc nhất cho quá trình phục hồi thể lực. Người bệnh ung thư cần tham vấn bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thay đổi bất kỳ chế độ ăn uống chuyên biệt nào.
