Băn khoăn khi dùng quả muỗm cho mẹ bầu và trẻ nhỏ
Muỗm là loại quả cùng chi với xoài, mang hương vị chua ngọt thanh mát và là món ăn vặt quen thuộc của nhiều gia đình. Tuy nhiên, nhiều bậc phụ huynh lo ngại tính chua và nhựa quả có thể gây kích ứng niêm mạc miệng hoặc khiến trẻ nhỏ đau bụng, rối loạn tiêu hóa. Bên cạnh đó, việc mẹ mang thai ăn muỗm với lượng bao nhiêu để đảm bảo an toàn cho thai nhi cũng là thắc mắc phổ biến.
Hiện nay, chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên quả muỗm hay hướng dẫn liều lượng cụ thể dành riêng cho phụ nữ mang thai và trẻ em. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào chi xoài (Mangifera) nói chung, độc tính trên động vật và các khảo sát dịch tễ về tiêu thụ hoa quả ở thai phụ. Do đó, người dùng cần thận trọng, lắng nghe phản ứng của cơ thể và áp dụng mức ăn vừa phải.
Cơ chế tác động và những nguy cơ tiềm ẩn
Các loại quả cùng chi như xoài non hay muỗm thường chứa lượng acid hữu cơ tự nhiên và nhựa mủ ở vỏ quả. Lớp nhựa hoặc lượng acid này có thể là yếu tố gây cảm giác xót, châm chích vùng niêm mạc miệng và môi khi ăn trực tiếp nếu chưa rửa sạch. Ở trẻ nhỏ, hệ tiêu hóa và lớp niêm mạc miệng còn non nớt nên việc tiếp xúc với thực phẩm nhiều acid dễ dẫn đến cảm giác khó chịu.
Ngoài ra, phương pháp gióng chín quả cũng ảnh hưởng đến thành phần hóa học của thực phẩm [1]. Nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng việc sử dụng các chất làm chín khác nhau như khí ethylene hay đất đèn (calcium carbide) gây biến đổi đáng kể hồ sơ chuyển hóa của xoài [1]. Đất đèn khiến hàm lượng đường fructose, glucose và galactose tăng cao rõ rệt so với các phương pháp làm chín khác [1]. Trái cây chín ép hóa chất không kiểm soát có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe đường ruột của người tiêu dùng [1].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?
Nghiên cứu độc tính bán trường diễn năm 2021 đã đánh giá dịch chiết nước nóng từ quả xoài non giống Irwin trên chuột cống trắng [2]. Chuột được cho uống dịch chiết với các liều 500, 1000 và 2500 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 90 ngày [2]. Kết quả ghi nhận không có trường hợp tử vong hay thay đổi bất thường về hành vi bên ngoài [2].
Thử nghiệm này cũng không tìm thấy tổn hại nghiêm trọng lên cân nặng, lượng thức ăn tiêu thụ hay chỉ số hóa sinh huyết thanh và nước tiểu, ngoại trừ thể tích trung bình hồng cầu tăng ở chuột đực liều cao và nồng độ creatine phosphokinase giảm ở chuột cái nhóm liều trung bình [2]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ có hại (NOAEL) được xác định là 2500 mg/kg/ngày [2]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là thử nghiệm dịch chiết trên động vật, không thể tự ý quy đổi thành mức ăn an toàn trên người.
Đối với phụ nữ mang thai, một nghiên cứu đoàn hệ tại Phần Lan năm 2010 trên 931 trẻ có nguy cơ di truyền đái tháo đường týp 1 đã theo dõi tác động từ chế độ ăn của mẹ [3]. Kết quả phân tích cho thấy tiêu thụ nhiều trái cây họ cam chanh (tỷ số chênh OR = 1,14; khoảng tin cậy 95% CI: 1,05 - 1,25) và tổng lượng trái cây (OR = 1,36; 95% CI: 1,09 - 1,70) có liên quan thuận với hiện tượng nhạy cảm dị ứng với dị nguyên đường thở ở trẻ lúc 5 tuổi [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2012 trên 2441 trẻ em 5 tuổi tại Phần Lan cũng ghi nhận việc mẹ tiêu thụ nhiều nước ép trái cây và quả mọng trong thai kỳ làm tăng nguy cơ viêm mũi dị ứng ở trẻ nhỏ (aOR = 1,40; 95% CI: 1,03 - 1,90) [4]. Mức tiêu thụ thấp rau lá xanh (aOR = 1,55) hay quả hạch táo malaceous (aOR = 1,45) lại liên quan đến nguy cơ thở khò khè [4]. Dù vậy, dữ liệu năm 2016 cho thấy chế độ ăn giàu rau củ quả của thai phụ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc một số bệnh u nguyên bào võng mạc và ung thư ở trẻ nhờ các chất chống oxy hóa, chất xơ và flavonoid [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Hoa quả tươi mang lại nguồn vi chất, chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào, cần thiết cho sức khỏe cộng đồng và phụ nữ mang thai [5]. Một nghiên cứu năm 2013 trên 673 bà mẹ và 351 trẻ em tham gia chương trình WIC tại Texas cho thấy lượng rau quả tiêu thụ của mẹ thay đổi tùy thuộc vào độ tuổi, tình trạng mang thai và cho con bú [6]. Bổ sung đa dạng các loại quả là mục tiêu dinh dưỡng lành mạnh [6].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học dành riêng cho quả muỗm gần như chưa có. Dữ liệu độc tính an toàn chỉ mới dừng lại ở dịch chiết quả non trên mô hình động vật gặm nhấm [2]. Các mối liên hệ giữa khẩu phần trái cây của mẹ và phản ứng dị ứng ở trẻ nhỏ chỉ là nghiên cứu quan sát dịch tễ, không khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [3, 5]. Vì thế, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa hay lo sợ thái quá mà cần hiểu đúng giới hạn của bằng chứng.
Những hiểu lầm thường gặp về quả muỗm
Nhiều người lầm tưởng rằng quả muỗm hoàn toàn lành tính, ăn bao nhiêu cũng không gây hại vì là quả tự nhiên. Thực tế, quả còn xanh chứa hàm lượng acid cao, việc ăn quá nhiều trong một lần có thể gây cồn cào dạ dày, tăng tiết acid và gây kích ứng đường tiêu hóa. Với trẻ em, việc gặm cả vỏ còn dính mủ rất dễ gây ngứa rát, phồng rộp nhẹ vùng khóe môi.
Một quan niệm khác cho rằng mẹ bầu phải kiêng khem hoàn toàn các loại quả có vị chua như muỗm vì sợ ảnh hưởng thai nhi. Quan điểm này thiếu cơ sở khoa học cân bằng. Trái cây cung cấp nhiều vitamin nếu ăn đúng cách; điều cốt lõi nằm ở việc kiểm soát lượng tiêu thụ và đảm bảo quả chín tự nhiên, không ủ hóa chất độc hại [1].
Đối tượng nào cần thận trọng khi sử dụng?
Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi hoặc trẻ có cơ địa viêm da dị ứng, niêm mạc họng nhạy cảm nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp với muỗm chưa chín kỹ. Trẻ có hệ tiêu hóa yếu, dễ đầy bụng, tiêu chảy cũng cần tránh ăn quả khi bụng đói hoặc ăn lượng lớn.
Phụ nữ mang thai mắc các bệnh lý như trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày, hoặc đang kiểm soát đái tháo đường thai kỳ cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Chưa có nghiên cứu lâm sàng xác lập liều lượng an toàn của muỗm trên người mang thai; dữ liệu dịch chiết hiện chỉ có trên chuột cống [2]. Do đó, phụ nữ mang thai có bệnh nền cần theo dõi sát phản ứng cơ thể sau khi ăn.
Cách sử dụng an toàn và hợp lý trong đời sống
Để phòng ngừa kích ứng niêm mạc miệng, khi chế biến muỗm cần rửa sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn phần nhựa dính ở cuống. Cắt gọt sâu phần vỏ ngoài, ngâm qua nước muối loãng trước khi sử dụng. Tuyệt đối không cho trẻ nhỏ dùng răng trực tiếp tước vỏ quả.
Không có con số quy định cụ thể về số lượng quả cho mỗi bữa ăn, do đó thai phụ và trẻ nhỏ chỉ nên dùng một lượng vừa phải như món tráng miệng phụ. Nên ăn quả sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút, tránh ăn lúc đói. Ưu tiên lựa chọn nguồn quả rõ xuất xứ, chín tự nhiên, tránh các loại quả ủ chín bằng đất đèn hay hóa chất trôi nổi để bảo vệ sức khỏe cả gia đình [1].
Lời khuyên dinh dưỡng cân bằng
Muỗm là loại trái cây dân dã thơm ngon, bổ sung dưỡng chất tốt nếu được sử dụng đúng chừng mực. Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai không cần kiêng cữ tuyệt đối nhưng phải ưu tiên tiêu chí an toàn vệ sinh và liều lượng vừa phải. Khi xuất hiện các dấu hiệu ngứa miệng, nổi mẩn hay rối loạn tiêu hóa, cần ngừng sử dụng ngay và liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn kịp thời.
