Nhiều người gặp hiện tượng ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ, thậm chí phồng rộp quanh viền môi sau khi cắn ăn trực tiếp những quả muỗm thơm ngon. Đây là tình trạng thường bị nhầm lẫn với hiện tượng nóng trong hoặc kích ứng thức ăn thông thường. Thực chất, thủ phạm chính gây ra phản ứng khó chịu này xuất phát từ lớp nhựa cây dính ở phần cuống và vỏ quả.
Hiện tượng phồng rộp này là biểu hiện của viêm da tiếp xúc dị ứng do nhựa thực vật gây ra [1]. Muỗm thuộc chi Xoài (Mangifera), cùng nằm trong họ Đào lộn hột (Anacardiaceae). Cây trong họ này chứa các hợp chất gây kích ứng da rất mạnh, dễ bám dính vào niêm mạc môi mỏng manh nếu không được làm sạch cẩn thận [2, 5].
Cơ chế kích ứng từ nhựa cây họ Đào lộn hột
Muỗm là loại quả cùng họ thực vật với xoài, sơn và thường xuân độc [2, 5]. Trong nhựa, vỏ quả, cuống lá của nhóm thực vật này chứa các chất hóa học như alk(en)yl resorcinols và alk(en)yl catechols [2]. Khi các hợp chất này dính vào da hoặc niêm mạc, hệ thống miễn dịch nhận diện chúng là dị nguyên, kích hoạt phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào [2].
Phản ứng này thuộc phản ứng quá mẫn tuýp IV (quá mẫn muộn) [2]. Không giống như dị ứng tức thì làm khó thở hay sốc phản vệ, viêm da tiếp xúc do nhựa cây thường phát triển chậm hơn. Triệu chứng lâm sàng phổ biến gồm ban đỏ, ngứa ngáy, mụn nước nhỏ hoặc bọng nước phồng rộp đau rát quanh vùng miệng [1, 2].
Nghiên cứu khoa học về viêm da do nhựa cây
Viêm da tiếp xúc dị ứng do nhựa cây chi Xoài (Mangifera) đã được y văn ghi nhận từ sớm [1, 5]. Một báo cáo năm 1996 mô tả 4 bệnh nhân bị mày đay và phát ban dạng chàm sau khi tiếp xúc với xoài hoặc cây xoài [1]. Khi thực hiện thử nghiệm áp da (patch test) với nhựa pha loãng, lá nghiền, cành nghiền và vỏ quả, kết quả đều cho phản ứng dương tính mạnh [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ Pubmed, Embase và Thư viện Cochrane tính đến ngày 15/9/2021 [2]. Nhóm tác giả tìm thấy 12 báo cáo ca bệnh và 4 chuỗi ca bệnh với tổng cộng 37 bệnh nhân viêm da tiếp xúc do xoài [2]. Điều thú vị là chỉ có 7 trường hợp đến từ các quốc gia trồng xoài, trong khi 30 trường hợp thuộc các quốc gia không trồng loại cây này [2].
Nghiên cứu tổng quan này cũng chỉ ra 26 bệnh nhân sinh sống tại các khu vực phổ biến cây thường xuân độc (poison ivy) hoặc sồi độc (oak) [2]. Hiện tượng viêm da tiếp xúc có thể bùng phát ngay trong lần đầu tiên ăn quả do cơ thể đã bị mẫn cảm chéo từ trước với chất urushiol có trong các loài cây cùng họ này [2].
Năm 2024, một báo cáo ca bệnh ghi nhận việc ứng dụng kính hiển vi đồng tiêu phản xạ (RCM) để hỗ trợ chẩn đoán viêm da tiếp xúc dị ứng do nhựa xoài [3]. Kỹ thuật hình ảnh độ phân giải cao theo thời gian thực này giúp quan sát tổn thương cấu trúc da mà không cần xâm lấn, bổ sung cho phương pháp thử nghiệm áp da và sinh thiết truyền thống [3].
Các loại cây khác trong họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) như thường xuân độc, sồi độc và sơn độc cũng là căn nguyên gây viêm da tiếp xúc phổ biến nhất tại Mỹ [4]. Năm 2020, một báo cáo ca bệnh ghi nhận nam bệnh nhân 50 tuổi xuất hiện nhiều mụn nước và bọng nước mềm trên nền da đỏ ở cổ tay, thân mình, chân và bộ phận sinh dục sau khi tiếp xúc với nhựa cây họ này [4]. Nhựa của các loài cây trong họ có tính kích ứng rất cao và tạo tổn thương bóng nước tương tự nhau [4].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu xác nhận rõ nhựa và vỏ quả của chi thực vật này có chứa kháng nguyên kích hoạt viêm da tiếp xúc ở người nhạy cảm [1, 5]. Phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng (tuýp IV) là biểu hiện lâm sàng phổ biến nhất liên quan đến quả và nhựa chi Xoài [2].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về tỷ lệ mắc vẫn còn một số giới hạn. Dù quả thuộc chi này được tiêu thụ rất rộng rãi trên toàn cầu, các ca bệnh viêm da tiếp xúc được báo cáo trong y văn lại tương đối hiếm gặp [3, 5]. Các thử nghiệm áp da giữa những nghiên cứu trước đây vẫn dùng chất thử chưa đồng nhất, đòi hỏi cần thêm dữ liệu để chuẩn hóa quy trình chẩn đoán [2]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt nào được thiết kế độc lập chỉ trên quả muỗm bản địa, mà chủ yếu dựa trên các loài cùng chi (Mangifera indica) và cùng họ Đào lộn hột [1, 2, 5].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn muỗm
Nhiều người cho rằng ăn muỗm gây nổi bọng nước quanh miệng là do "nóng trong người" phát tác độc tố qua môi. Thực tế, đây là phản ứng miễn dịch viêm da tiếp xúc tại chỗ do da chạm phải hóa chất trong nhựa quả [1, 5]. Hiện tượng này hoàn toàn mang cơ chế miễn dịch học, không bắt nguồn từ nhiệt độ hay trao đổi chất của cơ thể [2].
Một hiểu lầm khác là thịt quả muỗm có độc gây loét miệng. Độc tính và tác nhân gây dị ứng chủ yếu tập trung ở nhựa cuống, lá non và lớp vỏ quả bên ngoài [1, 5]. Phần thịt quả chín bên trong chứa nhiều dưỡng chất và hầu như không gây kích ứng ngoài da nếu được tách rời vỏ cẩn thận [3, 5].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người có tiền sử viêm da dị ứng hoặc từng nổi ban khi ăn các loại quả thuộc chi Xoài cần cẩn trọng tối đa [1, 5]. Dữ liệu cho thấy người từng tiếp xúc và dị ứng với các cây họ Đào lộn hột (như thường xuân độc) rất dễ bị mẫn cảm chéo ngay lần đầu ăn [2].
Người có cơ địa da nhạy cảm hoặc niêm mạc môi mỏng cũng dễ bị kích ứng hơn bình thường khi nhựa bám vào. Dù dị ứng tức thì tuýp I (mày đay, phù mạch, sốc phản vệ) hiếm gặp hơn tuýp IV, người có tiền sử dị ứng thức ăn nặng vẫn cần cảnh giác [2]. Nếu xuất hiện dấu hiệu sưng họng, khó thở hoặc bọng nước lan rộng, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám ngay [2, 5].
Cách xử lý và chế biến quả an toàn
Để tránh nhựa dính vào môi, tuyệt đối không dùng miệng cắn vỏ hoặc bóc vỏ muỗm trực tiếp bằng răng. Nhựa từ cuống sẽ lan sang vỏ và tiếp xúc thẳng với niêm mạc môi gây tổn thương [1, 5].
Nên rửa sạch quả dưới vòi nước chảy trước khi chế biến để trôi bớt nhựa bề mặt. Khi gọt, dùng dao cắt sâu bỏ phần cuống có đọng mủ, sau đó gọt dày lớp vỏ ngoài để loại bỏ hoàn toàn tuyến nhựa [1, 5]. Người có cơ địa nhạy cảm nên đeo găng tay khi gọt và rửa kỹ dao gọt trước khi dùng cắt thịt quả.
Nếu không may bị nhựa dính vào môi, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước mát cùng xà phòng dịu nhẹ để làm sạch hóa chất kích ứng. Tránh gãi, cọ xát mạnh hay chọc vỡ các bọng nước vì có thể làm tăng viêm và bội nhiễm vi khuẩn [4]. Nếu môi sưng tấy đau rát nhiều, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu để dùng thuốc phù hợp, không tự ý bôi các loại lá đắp không rõ nguồn gốc [4].
Lời khuyên giúp thưởng thức muỗm an toàn
Quả muỗm là loại trái cây mùa hè thơm ngon và giàu dưỡng chất của Việt Nam. Tình trạng rộp môi hay viêm da hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng các bước chế biến đúng cách. Hãy luôn gọt sạch vỏ, cắt nhỏ thịt quả trước khi ăn để thưởng thức trọn vẹn hương vị mà không lo ngại kích ứng.
