Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây mọc hoang quanh nhà đem giã nát rồi đắp trực tiếp lên vết thương hở, vết loét ngoài da với hy vọng làm dịu cơn đau và giúp vết thương nhanh khép miệng. Cây guột găng (tên khoa học là Blechnum orientale L.) từ lâu cũng được lưu truyền trong dân gian như một bài thuốc đắp chữa mụn nhọt, vết bỏng rộp ngoài da [1], [2]. Tuy nhiên, việc tự ý giã đắp thảo mộc tươi chưa qua xử lý vô trùng lên nền da rách rưới tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn hoại tử rất cao.
Khoa học hiện đại không phủ nhận tiềm năng hỗ trợ phục hồi mô của các hoạt chất chiết xuất từ guột găng. Dù vậy, giữa một chế phẩm y tế đã được tinh chế, kiểm soát vô khuẩn và việc hái lá cây sống đắp bừa bãi là khoảng cách hoàn toàn khác biệt.
Thói quen giã lá tươi và nguy cơ nhiễm trùng thứ phát
Dân gian nhiều nơi dùng toàn cây, thân rễ hoặc lá guột găng dưới dạng cao dán, đắp bã lá tươi để xử lý các vết loét, phồng rộp, viêm da ngoài cơ thể [2], [3]. Thói quen này xuất phát từ niềm tin cho rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, không chứa hóa chất độc hại.
Thực tế, bề mặt lá cây hoang dại chứa vô số tạp chất, bụi bẩn, trứng ký sinh trùng, nấm mốc cùng hệ vi khuẩn môi trường phong phú. Khi đem giã nát trong điều kiện sinh hoạt thông thường, dụng cụ như cối, chày cũng không đảm bảo vô trùng. Đắp hỗn hợp bã lá ẩm ướt lên vết rách da sẽ vô tình tạo môi trường yếm khí lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi, dẫn đến nhiễm trùng thứ phát.
Nhiễm trùng thứ phát ngoài da có thể diễn tiến nhanh chóng từ sưng đỏ, chảy mủ cục bộ sang hoại tử mô dưới da hoặc nhiễm trùng huyết nếu mầm bệnh xâm nhập sâu vào lòng mạch. Thay vì làm lành, bã lá tươi trở thành dị vật cản trở dòng dẫn lưu của dịch tiết, khiến tổn thương ăn sâu và lan rộng hơn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết guột găng?
Các tài liệu tổng quan ghi nhận chiết xuất từ loài guột găng (Blechnum orientale) đã được thử nghiệm dạng gel hoặc kem bôi để đánh giá khả năng hỗ trợ tái tạo mô thông qua quá trình tái tưới máu [4]. Trong phòng thí nghiệm, dịch chiết từ loài dương xỉ này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn gram dương, đồng thời được nghiên cứu trên các mô hình loét [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành trên chuột cống trắng chủng Sprague-Dawley bị vết thương cắt da thực nghiệm nhằm kiểm chứng kinh nghiệm dân gian [1]. Các nhà khoa học dùng cao chiết nước của guột găng ở hai nồng độ 1% và 2% dạng kem bôi, so sánh với nhóm đối chứng dùng kem nền không hoạt chất và nhóm đối chứng dương dùng dung dịch povidone-iodine 10% [1].
Kết quả cho thấy nhóm chuột bôi kem chiết xuất 2% có sự thu nhỏ diện tích tổn thương rõ rệt, rút ngắn thời gian biểu mô hóa trung bình và gia tăng lượng tổng hợp collagen so với nhóm dùng kem nền thông thường [1]. Quan sát mô bệnh học ghi nhận sự tăng sinh tế bào sợi, thúc đẩy hình thành mạch máu mới tại vùng mô phục hồi [1]. Nhóm nghiên cứu nhận định tác dụng này đến từ sự phối hợp giữa hoạt tính kháng oxy hóa và khả năng kháng khuẩn có sẵn trong dịch chiết tinh khiết [1].
Đến năm 2016, một nghiên cứu chuyên sâu khác phân lập các phân đoạn giàu chất tanin (đặc biệt là tanin ngưng tụ) từ dịch chiết lá guột găng, sau đó bào chế thành hydrogel với chất nền sodium carboxymethylcellulose [2]. Phân đoạn tinh chế ký hiệu W5-1 thể hiện khả năng kháng oxy hóa mạnh hơn các chất chuẩn, đồng thời diệt khuẩn đối với tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) ở nồng độ 0,25 mg/ml trong ống nghiệm [2].
Khi thử nghiệm trên chuột cống mắc đái tháo đường bị tạo vết loét thực nghiệm kéo dài 14 ngày, hydrogel chứa 4% hoạt chất giúp vết thương khép miệng hoàn toàn trung bình vào ngày thứ 12, trong khi các nhóm đối chứng khác phải mất 14 ngày hoặc không thể tự liền miệng [2]. Kết quả mô bệnh học tái khẳng định sự biểu mô hóa, tăng sinh nguyên bào sợi và phát triển mạch máu mới dưới sự hỗ trợ của gel [2].
Lợi ích trong phòng thí nghiệm và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng tổng hợp lại rằng hydrogel nạp 4% chiết xuất guột găng giúp rút ngắn thời gian biểu mô hóa trung bình khoảng 2 ngày trên mô hình chuột đái tháo đường [5]. Tuy nhiên, dữ liệu cũng ghi nhận một giới hạn quan trọng: khi dùng hydrogel chứa nồng độ dịch chiết cao (4%), các nhà khoa học quan sát thấy phản ứng viêm bị kéo dài hơn, khiến kích thước vết thương tăng tạm thời trong giai đoạn đầu, hiện tượng này không xuất hiện ở nồng độ 2% [5].
Cần nhấn mạnh rằng toàn bộ các kết quả trên đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống đái tháo đường hoặc chuột khỏe mạnh) [5], [1], [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người nhằm đánh giá độ an toàn và hiệu quả thực tế của các chế phẩm này trên vết thương người bệnh.
Quan trọng hơn, các nhà khoa học sử dụng dịch chiết tách phân đoạn tinh khiết, loại bỏ hoàn toàn tạp chất cơ học và phối trộn trong dạng hydrogel vô khuẩn [2]. Kết quả thu được từ hydrogel tiêu chuẩn không đồng nghĩa với việc đắp lá cây tươi nghiền thô ngoài đời thực đem lại hiệu quả tương tự.
Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý đắp lá thảo mộc
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược tính của hoạt chất chiết xuất với lá cây tươi. Trong lá guột găng tươi, tỷ lệ hoạt chất tanin có thể biến động tùy theo vùng đất, mùa vụ thu hái, tuổi lá và không được định lượng chính xác [2]. Khi không kiểm soát được hàm lượng, nguy cơ kích ứng mô rất dễ xảy ra, tương tự như hiện tượng nồng độ chiết xuất cao làm kéo dài phản ứng viêm đã ghi nhận ở mô hình động vật [5].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo mộc có tính kháng khuẩn thì bản thân bã lá nghiền sẽ tự vô trùng. Dù dịch chiết có hoạt tính ức chế vi khuẩn trong điều kiện kiểm nghiệm ống nghiệm [2], lượng vi sinh vật bám dính tự nhiên trên thân lá tươi vượt xa ngưỡng kiểm soát của hoạt chất nội tại. Khi tiếp xúc với vết thương hở, bùn đất bám trên phiến lá dễ mang theo bào tử vi khuẩn gây hoại thư, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được phẫu thuật cắt lọc kịp thời.
Nhiều người cũng cho rằng nếu lá guột găng được dùng trong y học cổ truyền để chữa mụn nhọt, vết thương [1], [3] thì áp dụng thế nào cũng an toàn. Thực tế, y văn cổ truyền thường dùng dược liệu qua các khâu rửa sạch, phơi sấy, sắc nấu thành nước hoặc cô thành cao [3], quy trình này đã phần nào tiêu diệt các vi sinh vật gây hại bề mặt chứ không chỉ đơn thuần giã lá sống đắp trực tiếp.
Ai cần tuyệt đối tránh thói quen đắp lá?
Người có vết thương hở sâu, vết rách da do tai nạn dập nát, vết cắn của động vật tuyệt đối không tự ý dùng bã lá đắp cầm máu hay băng bó. Hành vi này trực tiếp đẩy dị vật vào khoang sâu, gây mưng mủ và áp xe lan rộng.
Bệnh nhân mắc đái tháo đường có vết loét ở chân hoặc thân mình cần được chăm sóc y tế chuyên khoa. Mặc dù các nghiên cứu trên chuột đái tháo đường cho thấy tiềm năng thúc đẩy tạo mạch máu của chiết xuất thảo mộc [4], [5], [2], da của bệnh nhân tiểu đường vốn tưới máu kém và sức đề kháng suy giảm; việc nhiễm khuẩn thứ phát từ lá tươi có thể dẫn tới nguy cơ cắt cụt chi rất nhanh.
Người có cơ địa viêm da tiếp xúc, dị ứng mẫn cảm hoặc trẻ nhỏ có làn da mỏng manh cũng không nên dùng lá cây tươi chà xát hay đắp lên da, tránh nguy cơ kích ứng bùng phát hoặc viêm loét trầm trọng hơn.
Gợi ý xử trí vết thương thực tế và an toàn
Khi xuất hiện tổn thương ngoài da, rách biểu bì hay trầy xước, bước đầu tiên và quan trọng nhất là làm sạch vết thương dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ đất cát bám dính.
Tiếp theo, sử dụng các dung dịch sát khuẩn y tế thông dụng, an toàn đã được chứng minh hiệu quả như dung dịch povidone-iodine để khử khuẩn bề mặt [1]. Băng vết thương lại bằng gạc vô trùng thoáng khí để bảo vệ mô hạt non đang tái tạo.
Nếu muốn tìm hiểu các chế phẩm thảo dược hỗ trợ làm lành da, người dân cần chọn các sản phẩm kem bôi, mỡ bôi hoặc hydrogel đã qua kiểm định y tế, sản xuất bởi các đơn vị dược phẩm uy tín và được cấp phép lưu hành. Không tự ý chế biến, giã nát lá guột găng hay bất kỳ loại cây cỏ hoang dại nào để bôi đắp lên vùng da tổn thương.
Khi nhận thấy vết thương có các dấu hiệu bất thường như sưng tấy đỏ lan rộng, cảm giác đau nhức tăng dần, rỉ dịch mủ màu vàng hoặc có mùi hôi, kèm theo sốt cao toàn thân, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử lý kịp thời.
Lời kết
Các kết quả nghiên cứu hiện đại đã hé mở tiềm năng sinh học của dịch chiết guột găng trong việc hỗ trợ tăng sinh mô hạt và tái tạo tế bào da [1], [2]. Tuy nhiên, các phát hiện này chỉ mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, với những dạng bào chế hydrogel tinh sạch đạt chuẩn kiểm soát khắt khe [5], [2]. Người dân không nên nhầm lẫn giữa hoạt chất khoa học với việc giã đắp lá tươi tại nhà; việc giữ cho vết thương sạch sẽ, vô trùng theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe làn da.
