Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà như cỏ hàn the nấu nước uống hàng ngày nhằm mục đích "thanh nhiệt", "mát gan" hoặc hỗ trợ bài tiết. Tuy nhiên, nếu bạn đang phải sử dụng thuốc lợi tiểu theo đơn điều trị tăng huyết áp hay bệnh tim mạch, việc kết hợp tùy tiện này tiềm ẩn nhiều mối nguy khôn lường cho sức khỏe. Liệu dùng cỏ hàn the chung với nhóm thuốc này có thực sự an toàn?
Câu trả lời ngắn gọn là bạn không nên tự ý phối hợp hai loại này cùng lúc. Khi sử dụng song song các dược liệu có tính năng lợi tiểu tự nhiên với thuốc điều trị lợi tiểu y khoa, người bệnh đối mặt với nguy cơ bị cộng gộp tác dụng, dẫn đến rối loạn điện giải và hạ huyết áp nghiêm trọng.
Thói quen uống nước lá thảo dược và nguy cơ tương tác thuốc
Trong sinh hoạt hàng ngày, không ít người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính vì có nguồn gốc tự nhiên. Quan niệm "uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc" khiến người bệnh tim mạch hay huyết áp sẵn sàng đun ấm trà thảo mộc uống thay nước lọc mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Tuy nhiên, các hợp chất hóa thực vật (phytochemicals) trong cây cỏ tự nhiên hoàn toàn có khả năng làm biến đổi quá trình sinh lý của cơ thể và gây độc tính tương tự như tân dược [1]. Rủi ro tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc đặc biệt tăng cao ở những bệnh nhân mắc bệnh mạn tính đang phải điều trị phối hợp nhiều loại thuốc [1].
Dù việc dùng các chế phẩm bổ sung từ thảo mộc ngày càng phổ biến, dữ liệu chứng minh độ an toàn của chúng khi phối hợp với thuốc điều trị vẫn còn rất hạn chế [1]. Do đó, người bệnh không thể chủ quan khi đưa bất kỳ loại nước lá hay chiết xuất thảo mộc nào vào cơ thể.
Cơ chế tác động: Vì sao không nên kết hợp bừa bãi?
Tương tác giữa dược liệu và thuốc điều trị thường chia làm hai cơ chế chính: tương tác dược lực học (pharmacodynamic) và tương tác dược động học (pharmacokinetic) [2], [3]. Tương tác dược lực học xảy ra khi thảo dược phát huy tác dụng hiệp đồng (cộng gộp) hoặc đối kháng trực tiếp với thuốc thông thường [3].
Ở phương diện dược động học, cơ chế phổ biến nhất gây tương tác bất lợi là các hoạt chất thảo mộc làm ức chế hoặc kích thích các enzym chuyển hóa thuốc và protein vận chuyển, dẫn đến biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, mô hoặc nước tiểu [1], [4]. Nhiều loại thuốc thông dụng được chuyển hóa qua hệ enzym cytochrome P450 (CYP) và hệ vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) [2], [4]. Khi dùng chung thảo mộc, nồng độ thuốc có thể bị tăng vọt gây ngộ độc hoặc tụt giảm nghiêm trọng làm mất hiệu quả điều trị [4].
Đối với hệ tiết niệu, nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế các kênh vận chuyển muối ở thận, gây lợi tiểu tương tự thuốc tân dược [5]. Khi dùng cùng lúc, tình trạng lợi tiểu quá mức sẽ xuất hiện, thúc đẩy cơ thể đào thải nước và các khoáng chất thiết yếu nhanh hơn mức bình thường.
Nghiên cứu chỉ ra những gì về thảo dược và thuốc lợi tiểu?
Khi đi sâu vào các bằng chứng khoa học cụ thể, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhiều tương tác đáng lưu ý giữa các hợp chất tự nhiên và nhóm thuốc lợi tiểu cũng như chuyển hóa thuốc trong cơ thể:
Một nghiên cứu tin sinh học mô phỏng phân tử công bố năm 2022 đã phân tích ái lực gắn kết của các hợp chất thảo mộc tự nhiên với các đích tác động của thuốc lợi tiểu hạ huyết áp [5]. Kết quả cho thấy acid oleanolic (hợp chất có trong nhiều loại thực vật) có hằng số phân ly Kd với hai đích vận chuyển NCC và NKCC ở ống thận lần lượt là 8,36 muM và 8,61 muM [5]. Nghiên cứu chỉ ra acid oleanolic có khả năng chẹn kênh NCC/NKCC và gây lợi tiểu [5].
Đồng thời, hoạt chất mitraphylline có ái lực gắn tốt với đích NCC ở mức 7,02 muM và hợp chất 8-hydroxytricetin-7-glucuronide gắn với NCC ở mức 2,36 muM [5]. Ngoài ra, mitraphylline còn gắn vào kênh BK (kênh kiểm soát co thắt cơ trơn mạch máu) với Kd là 0,87 muM, tạo ra tác động giãn mạch [5]. Nghiên cứu chỉ rõ việc phối hợp các chế phẩm thảo mộc chứa các hợp chất như acid oleanolic hay mitraphylline cùng thuốc điều trị có thể gây hạ huyết áp tư thế đứng, dẫn đến các cơn ngất xỉu, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi [5].
Ngoài ra, bài tổng quan hệ thống năm 2001 về các tương tác thảo dược - thuốc kê đơn ghi nhận việc kết hợp bạch quả (Ginkgo biloba) với thuốc lợi tiểu nhóm thiazide đã làm tăng huyết áp ở bệnh nhân [6]. Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra một số dược liệu có tính lợi tiểu như cỏ tháp bút (Equisetum arvense) tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác bất lợi và dữ liệu dược lý hiện còn rất hạn chế [7].
Nguy cơ mất cân bằng điện giải và tụt huyết áp
Khi một người dùng thuốc lợi tiểu (như nhóm thiazide, thuốc tác động lên quai Henle hay ống thận) lại uống thêm thảo dược có tác dụng lợi tiểu, thận sẽ bị thúc ép bài xuất nước và muối khoáng liên tục. Sự sụt giảm đột ngột các chất điện giải thiết yếu như kali, natri sẽ khiến người bệnh choáng váng, mệt lả và rối loạn nhịp tim.
Nguy cơ hạ huyết áp tư thế đứng (orthostatic hypotension) là mối đe dọa trực tiếp khi mạch máu bị giãn và thể tích dịch tuần hoàn giảm do mất nước quá mức [5]. Hiện tượng này dễ khiến bệnh nhân bị mất thăng bằng hoặc gặp các cơn ngất xỉu bất thình lình [5].
Đối với các đối tượng dễ bị tổn thương, một cơn ngất xỉu do tụt huyết áp có thể dẫn đến té ngã chấn thương nghiêm trọng, thậm chí đe dọa đến tính mạng nếu xảy ra khi đang di chuyển ngoài đường.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên từng loại cây cỏ bản địa đơn lẻ, bao gồm cả cỏ hàn the, khi phối hợp cụ thể với từng loại thuốc lợi tiểu hiện đại vẫn còn nhiều khoảng trống. Rất nhiều nghiên cứu cơ chế hiện nay mới dừng lại ở mức độ phòng thí nghiệm, nuôi cấy tế bào, mô hình động vật hoặc tin sinh học phân tử [5], [1], [4].
Không phải mọi hiện tượng ức chế enzym hay tương tác thụ thể trên máy tính hoặc trong ống nghiệm đều chuyển biến thành tương tác lâm sàng nghiêm trọng trên người thật [1]. Hơn nữa, tài liệu ghi nhận về các ca tương tác thảo dược - thuốc trên lâm sàng nhìn chung vẫn còn khá thưa thớt so với mức độ sử dụng rộng rãi của cộng đồng [6].
Chính vì sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn này, việc tự ý thử nghiệm phối hợp các vị thảo mộc tại nhà là điều hết sức mạo hiểm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo dược từ thiên nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, bất kỳ chất nào có tác dụng dược lý đều có thể tạo ra tác dụng phụ hoặc đối kháng, làm giảm hiệu quả thuốc kê đơn [1], [3].
Một hiểu lầm khác là dùng nước lá có thể thay thế hoàn toàn thuốc lợi tiểu của bác sĩ. Việc tự ý dừng thuốc hạ huyết áp hay thuốc tim mạch để chuyển sang uống trà lá hàn the hay bất kỳ loại thảo mộc nào có thể khiến bệnh nền bùng phát, dẫn đến tăng huyết áp kịch phát hoặc suy tim ứ huyết.
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống thảo mộc cách xa giờ uống thuốc tây 1-2 tiếng là triệt tiêu được tương tác. Tuy nhiên, nếu thảo dược gây ức chế hoặc cảm ứng các enzym gan và protein vận chuyển ở thận, tác động này có thể kéo dài nhiều ngày chứ không chỉ biến mất sau vài giờ [1], [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất khi xảy ra tương tác thuốc - thảo mộc. Nghiên cứu nhấn mạnh người lớn tuổi đặc biệt dễ bị tổn thương trước tình trạng hạ huyết áp tư thế và ngất xỉu khi phối hợp thảo dược có hoạt tính tương tự với thuốc điều trị [5].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính đang phải dùng nhiều thuốc cùng lúc (như đái tháo đường, suy tim, bệnh thận mạn tính) cũng phải hết sức cảnh giác vì nguy cơ tương tác tăng cao rõ rệt [1]. Ngoài ra, những người đang sử dụng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp (chỉ số an toàn thấp như digoxin, warfarin) tuyệt đối không được tự ý dùng thêm thảo dược vì biến động nồng độ nhỏ cũng gây nguy hiểm tính mạng [2].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những nhóm chưa có đủ dữ liệu khoa học tin cậy về tính an toàn của các loại nước sắc thảo dược tự phát, do đó không nên sử dụng.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang được bác sĩ kê đơn thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc tim mạch khác, nguyên tắc quan trọng nhất là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị được chỉ định. Không tự ý thu hái cỏ hàn the hoặc mua các bài thuốc trôi nổi để sắc uống hàng ngày.
Trước khi sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào, hãy mang theo mẫu hoặc thành phần đến hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn. Hãy chủ động thông báo cho nhân viên y tế biết tất cả các loại cây cỏ, nước sắc dân gian mà bạn có thói quen dùng ở nhà.
Khi đang dùng thuốc lợi tiểu, người bệnh cần uống đủ lượng nước lọc hàng ngày theo hướng dẫn của bác sĩ, duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy, chuột rút cơ bắp, mệt lả bất thường hoặc hồi hộp trống ngực, cần đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra nồng độ điện giải máu.
Việc tận dụng thảo mộc tự nhiên chỉ phát huy giá trị khi có sự hiểu biết đúng đắn và phối hợp khoa học. Đừng để một ấm nước lá vô tình phá hủy toàn bộ nỗ lực kiểm soát huyết áp và bảo vệ trái tim của bạn.
