Cỏ hàn the và thói quen dùng thảo dược truyền miệng
Trong y học cổ truyền, cỏ hàn the hay các cây thuộc chi Thóc lép (Desmodium) thường được người dân thu hái làm nước uống giải nhiệt, giảm đau hoặc trị ho [1]. Nhiều người mặc định thảo dược tự nhiên lành tính, có thể dùng cho mọi lứa tuổi và thể trạng.
Tuy nhiên, việc dùng thảo dược theo thói quen truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Cỏ hàn the hiện thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người, đặc biệt là dữ liệu an toàn trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, trẻ em hay người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận.
Dược lý cỏ hàn the: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Cỏ hàn the và các loài cùng chi Desmodium từ lâu được dân gian dùng trị các chứng sốt, ho và vết thương chảy máu [1]. Nhằm tìm kiếm bằng chứng hiện đại, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm chứng tác dụng giảm đau, chống viêm và hạ sốt của dịch chiết từ loài thực vật này [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 khảo sát phân đoạn ete dầu hỏa (PEF) chiết từ cồn của cây Desmodium podocarpum trên động vật [1]. Nghiên cứu sử dụng các mô hình: gây quặn đau bằng acid acetic trên chuột nhắt, thử nghiệm tấm sưởi nóng trên chuột nhắt, gây phù bàn chân bằng carrageenan trên chuột cống, gây viêm tai bằng dimethylbenzene trên chuột nhắt và mô hình gây sốt bằng lipopolysaccharide (LPS) trên chuột cống [1]. Động vật được cho dùng dịch chiết với các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết PEF ức chế phản ứng quặn đau ở chuột nhắt phụ thuộc theo liều dùng [1]. Dịch chiết này cũng làm tăng thời gian phản ứng của chuột trong thử nghiệm tấm sưởi, làm giảm phù bàn chân chuột cống do carrageenan và giảm phù tai chuột nhắt do dimethylbenzene [1]. Trên mô hình chuột cống bị sốt do LPS, dịch chiết thể hiện tác dụng hạ sốt rõ rệt [1]. Về độc tính cấp tính, chuột nhắt uống dịch chiết PEF với liều lên đến 4,2 g/kg không ghi nhận trường hợp tử vong nào [1].
Dù nghiên cứu ghi nhận hoạt tính giảm đau, kháng viêm và độ an toàn cấp tính trên chuột, toàn bộ dữ liệu này mới chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào đánh giá hiệu quả hay độ an toàn dài hạn của cây trên cơ thể người [1].
Bốn nhóm đối tượng cần cẩn trọng cao độ
Dù được dùng rộng rãi trong dân gian, việc thiếu dữ liệu an toàn đồng nghĩa một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng vị thuốc này.
Nhóm thứ nhất là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học xác định tính an toàn của cỏ hàn the đối với thai nhi hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ. Việc tự ý dùng dịch chiết đậm đặc từ thảo dược chưa rõ cơ chế chuyển hóa có thể dẫn đến co bóp tử cung hoặc gây độc cho thai kỳ.
Nhóm thứ hai là người có bệnh lý suy thận. Thận là cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc và đào thải các chất chuyển hóa từ thảo dược ra khỏi cơ thể. Đáng lưu ý, các nghiên cứu độc tính liên quan đến chiết xuất rễ cây cùng chi Desmodium (cụ thể là Desmodium gangeticum) trong tổng hợp hạt nano bạc đã ghi nhận tổn thương cấu trúc mô thận, biểu mô ống thận và ty thể thận trên chuột wistar ở liều 100 mg/kg sau 15 ngày qua các chỉ số sinh hóa máu và nước tiểu [2]. Người đã có tổn thương thận từ trước cần đặc biệt thận trọng với mọi chế phẩm thảo dược tự phát để tránh gây quá tải chức năng lọc.
Nhóm thứ ba là người có cơ địa huyết áp thấp. Các bài thuốc dân gian từ cỏ hàn the thường có tính mát, lợi tiểu và thanh nhiệt [1]. Việc tăng đào thải dịch qua đường tiểu mà không kiểm soát có thể làm giảm thể tích tuần hoàn, dẫn tới tụt huyết áp thứ phát, gây hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.
Nhóm thứ tư là trẻ nhỏ. Cơ thể trẻ em có hệ thống men gan và chức năng lọc của thận chưa hoàn thiện. Trẻ hấp thu và chuyển hóa các hoạt chất tự nhiên rất khác so với người trưởng thành. Do chưa có bất kỳ dữ liệu liều dùng hay độc tính nào trên đối tượng trẻ em, việc cho trẻ uống nước cỏ hàn the là tiềm ẩn rủi ro khó lường.
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược dùng lâu đời trong dân gian thì không bao giờ gây độc. Thực tế, dữ liệu khoa học về cây Desmodium podocarpum chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm mô hình động vật với các phân đoạn chiết xuất cụ thể [1].
Nghiên cứu trên chuột nhắt không ghi nhận tử vong ở liều 4,2 g/kg dịch chiết PEF, nhưng độc tính cấp tính trên loài gặm nhấm không đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối khi người uống kéo dài [1]. Các yếu tố về độc tính mạn tính, ảnh hưởng chức năng sinh sản, tương tác thuốc điều trị hiện vẫn là khoảng trống nghiên cứu.
Ngoài ra, việc tự thu hái thảo dược ngoài tự nhiên dễ dẫn tới nhầm lẫn loài thực vật, hoặc thảo dược bị nhiễm nấm mốc, kim loại nặng và dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật. Việc đun sắc không đúng quy cách cũng làm biến đổi hoạt tính hoặc tạo ra các chất gây kích ứng đường tiêu hóa.
Áp dụng thực tế an toàn và lời khuyên y tế
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình khi tiếp cận các bài thuốc dân gian, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Trước hết, không tự ý dùng cỏ hàn the thay thế các loại thuốc điều trị bệnh đã được bác sĩ chỉ định. Khi gặp các triệu chứng như sốt, đau hay viêm nhiễm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự chữa bằng kinh nghiệm truyền miệng [1].
Thứ hai, nếu muốn sử dụng thảo dược này để giải nhiệt nhẹ, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền. Tuyệt đối không nấu nước quá đặc hay uống thay nước lọc cả ngày.
Cuối cùng, người có bệnh nền mạn tính về tim mạch, huyết áp hoặc thận phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại trà hay thảo mộc nào. Việc chủ động phòng ngừa rủi ro luôn là biện pháp bảo vệ sức khỏe thông minh nhất.
